Εκκλησία και Θεολογία
Εκκλησία και Θεολογία
Εμφανίσεις: 2635
«Η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου του Αγιορείτου περί ηλεκτρονικών ταυτοτήτων
υπό το φως της πατερικής εσχατολογίας»
Γεώργιος Αποστολάκης, αντιπρόεδρος ΑΠ ε.τ.
Περίληψη
Η παρούσα μελέτη εξετάζει τη διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου του Αγιορείτου σχετικά με τις ηλεκτρονικές ταυτότητες και το ενδεχόμενο του «χαράγματος», υπό το φως της πατερικής εσχατολογικής παραδόσεως. Στόχος της εργασίας δεν είναι η αξιολόγηση σύγχρονων τεχνολογικών εξελίξεων με πολιτικά ή τεχνοκρατικά κριτήρια, αλλά η θεολογική αποτίμηση του πνευματικού νοήματος που αποδίδει ο Άγιος στο ζήτημα της ελευθερίας, της συνείδησης και της σταδιακής αλλοίωσης του ανθρώπου.
Η μελέτη αποδεικνύει ότι ο λόγος του Οσίου Παϊσίου δεν συνιστά ιδιωτική ή καινοφανή εσχατολογική προσέγγιση, αλλά κινείται σε σαφή συνέχεια με την πατερική ερμηνεία της Αποκαλύψεως, εκφρασθείσα από Πατέρες όπως ο Ιππόλυτος Ρώμης, ο Ανδρέας και ο Αρέθας Καισαρείας, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Κύριλλος Ιεροσολύμων και ο Θεοδώρητος Κύρου. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην απουσία χρονολογικών προσδιορισμών, στοιχείο που χαρακτηρίζει τη γνήσια εκκλησιαστική προφητικότητα. Συμπεραίνεται ότι η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου αποτελεί σύγχρονη ποιμαντική έκφραση πατερικών αρχών και όχι τεχνοφοβική ή συνωμοσιολογική τοποθέτηση.
Εισαγωγή.
Στη σύγχρονη εποχή, πολλές τεχνολογικές αλλαγές προκαλούν στους πιστούς ερωτήματα σχετικά με την πνευματική τους ζωή, την ελευθερία τους και την σχέση τους με την πίστη του Χριστού. Ένα από αυτά τα ζητήματα είναι οι ηλεκτρονικές ταυτότητες και οι επιπτώσεις τους στη ζωή και την ελευθερία του ανθρώπου, συχνά συνδεόμενο με την έννοια του «σφραγίσματος» του Αντιχρίστου, όπως περιγράφεται στην Αποκάλυψη του Ευαγγελιστή Ιωάννη.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν προσεγγίζει την ιστορία ως ουδέτερο πεδίο εξελίξεων, αλλά ως χώρο φανέρωσης της Θείας Οικονομίας και ταυτόχρονα ως πεδίο πνευματικού αγώνα. Οι τεχνολογικές και κοινωνικές μεταβολές, ιδίως όταν αγγίζουν την ελευθερία του ανθρώπινου προσώπου και τη δυνατότητα συμμετοχής του στην κοινωνική και οικονομική ζωή, δεν μπορούν να αξιολογηθούν αποκλειστικά με λειτουργικά ή ωφελιμιστικά κριτήρια, αλλά απαιτούν θεολογική και πνευματική διάκριση.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου του Αγιορείτου σχετικά με τις ηλεκτρονικές ταυτότητες και τη σχέση τους με το αποκαλυπτικό θέμα του σφραγίσματος. Η διδασκαλία αυτή του Οσίου δεν συνιστά προσωπική/ιδιωτική εσχατολογική θεωρία ούτε τεχνοφοβική αντίδραση, αλλά έκφραση της πατερικής ερμηνευτικής παραδόσεως, μεταφερμένης σε ένα νέο ιστορικό και τεχνολογικό περιβάλλον.
1. Η θεολογική έννοια της ταυτότητας και του προσώπου
Στην ορθόδοξη θεολογία, η ταυτότητα του ανθρώπου δεν θεμελιώνεται σε διοικητικά ή βιομετρικά δεδομένα, αλλά στο μυστήριο του προσώπου. Ο άνθρωπος είναι πρόσωπο ελεύθερο, κεκλημένο σε κοινωνία με τον Θεό. Η πρωταρχική του ταυτότητα είναι βαπτισματική και εκκλησιαστική· το όνομά του είναι εγγεγραμμένο «ἐν τοῖς οὐρανοῖς».
Για την Εκκλησία, η θεμελιώδης ταυτότητα του ανθρώπου είναι το Βάπτισμα. Το όνομα του ανθρώπου είναι γραμμένο «ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Η ελευθερία του προσώπου είναι αδιαπραγμάτευτη. Ο Άγιος με τη διδασκαλία του δεν απορρίπτει την ανάγκη διοικητικής οργάνωσης του κράτους, αλλά διακρίνει τον κίνδυνο όταν η τεχνολογία αποκτά υπαρξιακό και καθολικό χαρακτήρα, δηλαδή όταν παύει να είναι εργαλείο και γίνεται όρος συμμετοχής στην κοινωνία.
Ο Όσιος Παΐσιος προσεγγίζει το ζήτημα των ταυτοτήτων ακριβώς από αυτή τη σκοπιά. Η έννοια της «ταύτισης» που συνεπάγεται η αποδοχή μιας ταυτότητας δεν είναι ουδέτερη: δηλώνει αποδοχή, ένταξη, υπαγωγή. Όταν η ταυτότητα παύει να είναι απλό αποδεικτικό στοιχείο και μετατρέπεται σε καθολικό μηχανισμό ελέγχου και συμμετοχής στην κοινωνική ζωή, τότε αποκτά υπαρξιακή και πνευματική διάσταση. Από θεολογική σκοπιά, η ταύτιση αυτή εξετάζεται όχι ως απλή διοικητική διαδικασία αλλά ως πνευματική πραγματικότητα, επειδή η ανθρώπινη ύπαρξη έχει ενσυνείδητο χαρακτήρα και ελευθερία, που δεν περιορίζεται μόνο στον φυσικό χώρο αλλά και στην πνευματική της διάσταση.
Κατά τον Όσιο Παΐσιο, υπάρχει μία βασική διάκριση ανάμεσα σε ένα απλό τεχνολογικό ή διοικητικό έγγραφο και την πνευματική του διάσταση: Ο Γέροντας τονίζει ότι η ταυτότητα δεν είναι απλά ένα έγγραφο, αλλά έχει ένα συμβολικό περιεχόμενο: «ταυτίζομαι με όσα δηλώνω».[1] Η λέξη «ταυτότητα» σημαίνει ταύτιση του ατόμου με όσα αναφέρει ότι είναι ή δηλώνει[2]. Σε αυτό το πλαίσιο, η ηλεκτρονική ταυτότητα δεν είναι απλώς τεχνική υπογραφή αλλά συμβολίζει μία πνευματική «ταύτιση» με ένα σύστημα που μπορεί να αντιτίθεται στο θέλημα του Θεού.[3]
Ιδιαίτερη σημασία έχει η ερμηνεία που δίνει ο Όσιος Παΐσιος στην ίδια την έννοια της «ταυτότητας». Για τον Άγιο, η ταυτότητα δεν είναι ουδέτερο διοικητικό στοιχείο, αλλά πράξη ταύτισης. Η φράση «Η ταυτότητα σημαίνει ότι ταυτίζεσαι μ’ αυτό που σου λένε» αποκαλύπτει την οντολογική διάσταση του ζητήματος. Ο άνθρωπος καλείται να αναρωτηθεί όχι απλώς τι κρατά, αλλά με τι ταυτίζεται. Στην ορθόδοξη θεολογία, η ταύτιση του ανθρώπου ανήκει πρωτίστως στον Χριστό και στο Βάπτισμα, όχι σε απρόσωπα συστήματα. Γι’ αυτό και ο Άγιος δεν προχωρεί σε επιβολές ή καταναγκασμούς, αλλά αφήνει τον χώρο της ελευθερίας και της συνείδησης ανοικτό: «Ο καθένας να ενεργήσει σύμφωνα με τη συνείδησή του.» Η θέση αυτή φανερώνει ότι η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου δεν είναι νομικιστική ούτε φοβική, αλλά βαθύτατα εκκλησιολογική και ασκητική
2. Το αποκαλυπτικό πλαίσιο: Ερμηνεία του Αποκ. 13,16–17[4]
Το κεντρικό αποκαλυπτικό χωρίο περί του «χαράγματος» (Αποκ. 13,16–17) συνδέει ρητά τρία στοιχεία: α) την καθολικότητα (ποιεῖ πάντας), β) τον οικονομικό αποκλεισμό (ἀγοράσαι – πωλῆσαι) , γ) το σημείο δουλείας (χάραγμα). Η πατερική ερμηνεία δεν εστιάζει στη μορφή του χαράγματος, αλλά στο γεγονός ότι πρόκειται για πράξη υποταγής και αποδοχής ενός αντίθεου συστήματος. Το σφράγισμα δεν λειτουργεί μηχανικά ούτε μαγικά· προϋποθέτει ελεύθερη συγκατάθεση και πνευματική αποστασία.
Ο Όσιος Παΐσιος ερμηνεύει το χωρίο όχι τεχνοκρατικά αλλά πνευματικά, επισημαίνοντας ότι το αποφασιστικό στοιχείο δεν είναι η μορφή του χαράγματος, αλλά η εκούσια αποδοχή, η υπαγωγή της ζωής σε ένα αντίθεο σύστημα, η απώλεια της ελευθερίας της συνείδησης. Αυτή η προσέγγιση ταυτίζεται πλήρως με την πατερική ερμηνευτική.
Κινούμενος δε εντός αυτού του πλαισίου, τονίζει ότι οι σύγχρονες μορφές τεχνολογικής ταυτοποίησης δεν ταυτίζονται αυτομάτως με το σφράγισμα, αλλά δύνανται να λειτουργήσουν ως προπαρασκευαστικό στάδιο, εφόσον εκπαιδεύουν τον άνθρωπο σε καθεστώς καθολικού ελέγχου και απώλειας της ελευθερίας.
Τι λέει (ουσιαστικά) ο Άγιος Παΐσιος για ηλεκτρονικές ταυτότητες / «666» ;
α) Δεν το βλέπει ως απλό τεχνικό/διοικητικό θέμα, αλλά ως ζήτημα πνευματικής πλάνης γύρω από το «σφράγισμα». Γι’ αυτό, στο κείμενο «Σημεία των καιρών» ο άξονας δεν είναι «προσωπικά δεδομένα/ιδιωτικότητα», αλλά η ανησυχία ότι ο άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί, να συμφιλιωθεί με κάτι που συνδέεται με το «σφράγισμα» και το «666», μέσα από μια λογική «δεν πειράζει, αρκεί να πιστεύω μέσα μου»[5].
β) Πολεμά τη λογική του «βάζω κι έναν σταυρό και καθάρισα». Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία του κειμένου των Σημείων είναι η απόρριψη της ιδέας ότι, αν δεχθεί κανείς κάτι «με το 666», μπορεί να το «αγιάσει» προσθέτοντας σταυρό ή κάνοντας τον σταυρό του. Το παρουσιάζει ως πλάνη, δηλαδή ως εσφαλμένη θεολογική σκέψη για το πώς λειτουργεί ο αγιασμός και η ομολογία.[6] Δίνει τόσο μεγάλη σημασία στο ζήτημα αυτό, της πλάνης, που αφιερώνει τέσσερες ολόκληρες σελίδες στο χειρόγραφό του όπου αναιρεί συντριπτικά κάθε επιχείρημα της πλάνης «βάζω κι έναν σταυρό και καθάρισα» με παραδείγματα από την εκκλησιαστική ιστορία, για να καταλήξει στην ορθή θέση ότι «μόνον αυτά που δέχονται αγιασμό, αγιάζονται. Όπως το νερό, δέχεται αγιασμό και γίνεται Αγιασμός. Τα ούρα δεν δέχονται αγιασμό. Η πέτρα με θαύμα γίνεται ψωμί. Η ακαθαρσία δεν δέχεται αγιασμό. Επομένως ο διάβολος, ο αντίχριστος, όταν είναι στην ταυτότητά μας ή στο χέρι ή στο κεφάλι μας με το σύμβολό τους, δεν αγιάζονται με το να βάλουμε και έναν Σταυρό».
γ) Τοποθετεί το βάρος στη συνείδηση και στην εκκλησιαστική/πνευματική καθοδήγηση, όχι σε πανικό. Στη μεταγενέστερη των «Σημείων» απόδοση λόγων του από την αδελφότητα του Ιερού Ησυχαστηρίου «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος»[7], φαίνεται μια πιο ποιμαντική γραμμή: Όταν σας ρωτούν, να λέτε στους ανθρώπους να συμβουλεύονται τον πνευματικό τους και να δουν πώς θα ενεργήσει η Εκκλησία· τονίζοντας ότι ο ίδιος «τα γράφει ξεκάθαρα» στο φυλλάδιο «Σημεία των καιρών» και «ας ενεργήσει ο καθένας ανάλογα με τη συνείδησή του».[8] Η ποιμαντική αυτή συμβουλή δεν αναιρεί φυσικά ότι το πλαίσιο παραμένει πνευματικό/εσχατολογικό· απλώς δείχνει τρόπο αντιμετώπισης.
δ) Η «ηλεκτρονική ταυτότητα» στη διδασκαλία του είναι μέρος μιας ευρύτερης εικόνας που τη συνθέτουν η αριθμοποίηση και έλεγχος και που οδηγεί σε πίεση συνείδησης. Το χειρόγραφο των «Σημείων» είναι γραμμένο το 1987 στο κελί του στην Παναγούδα. Το νόημα του κειμένου, όπως προκύπτει από τα σχετικά αποσπάσματα[9], είναι ότι το πρόβλημα δεν έγκειται στην ίδια την κάρτα ως αντικείμενο, αλλά στην πνευματική ολίσθηση που οδηγεί: να εκπαιδευτεί ο άνθρωπος να δέχεται συμβιβασμούς που οδηγούν στο σφράγισμα/άρνηση.
Ας εξετάσουμε ποια είναι η «θεολογική λογική» πίσω από αυτά.
Η κεντρική έννοια της διδασκαλίας του είναι: ομολογία και όχι συμβιβασμός. Ο Άγιος Παΐσιος αντιμετωπίζει το θέμα σαν πεδίο ομολογίας (ή πλάνης), όχι σαν «πολιτική διαχείριση» μόνο. Γι’ αυτό τονίζει ότι δεν αρκεί το «εσωτερικά πιστεύω». Δίνει μυσταγωγική/εκκλησιολογική έμφαση στο Βάπτισμα–Χρίσμα (σφραγίς δωρεάς…) Στο κείμενο αντιπαραβάλλει το «άγιο σφράγισμα» (Βάπτισμα/εκκλησιαστική ζωή) με μια άλλη «σφράγιση» που θεωρεί αντίθετη[10]. Απορρίπτει κάθε σκέψη για μια «μαγική» ενέργεια του Σταυρού. Το «βάζω σταυρό πάνω στο 666» το θεωρεί θεολογικά άκυρο: η χρήση του Σταυρού δεν είναι μηχανιστική πράξη που αποκλείει το νόημα της αποδοχής του, σημαινόμενου από το «666», αντιχρίστου. Τέλος, ο λόγος του στην αδελφότητα του Ιερού Ησυχαστηρίου «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος, παρά την προηγούμενη απολυτότητα της έκφρασής του στα «Σημεία των καιρών», κρατάει μία ποιμαντική ισορροπία. Παρά τον έντονο λόγο, υπάρχει και η καθαρά εκκλησιαστική γραμμή: διάκριση, συνείδηση, πνευματικός, Εκκλησία που σημαίνει: όχι ατομικό «κίνημα πανικού».[11]
3. Η διάκριση: «εισαγωγή» και όχι σφράγισμα
Κομβικής σημασίας στη διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου είναι η ρητή διάκριση μεταξύ της «εισαγωγής» και του ίδιου του σφραγίσματος. Η διάκριση αυτή είναι απολύτως σύμφωνη με την πατερική παράδοση, η οποία μιλά για σταδιακή πνευματική προετοιμασία και όχι για αιφνίδια επιβολή.
Χαρακτηριστικά αναφέρει: «Η ταυτότητα δεν είναι το σφράγισμα. Είναι η εισαγωγή του σφραγίσματος.»[12] Η φράση αυτή έχει καθοριστική θεολογική σημασία. Ο Άγιος δεν μιλά για άμεση αποστασία, αλλά για μία πορεία εξοικείωσης, κατά την οποία ο άνθρωπος συνηθίζει να ζει εντός ενός συστήματος καθολικού ελέγχου και εξάρτησης. Το πρόβλημα, κατά τον Όσιο Παΐσιο, δεν έγκειται στο υλικό μέσο, αλλά στο πνευματικό περιεχόμενο που αυτό μεταφέρει.
Σε άλλο σημείο[13] επισημαίνει (σε νοηματική μεταφορά): Θα τους δώσουν πρώτα τις κάρτες, για να συνηθίσουν. Μετά θα τους πουν: γιατί να κουβαλάτε κάρτες;
Η παρατήρηση αυτή φανερώνει την πατερική του διάκριση: η αλλοίωση δεν έρχεται αιφνιδίως, αλλά μέσω βαθμιαίας αποδοχής. Ο άνθρωπος εκπαιδεύεται από το σύστημα να αποδέχεται τον έλεγχο ως φυσιολογική συνθήκη ζωής, χωρίς να αντιλαμβάνεται την πνευματική του έκπτωση. Αυτό σημαίνει ότι, κατά την απόδοση των λόγων του, η νέα τεχνολογία δεν αποτελεί απευθείας την πλήρη εκπλήρωση της αποκαλυπτικής εικόνας της Αποκάλυψης (της χειρός ή του μετώπου με τον αριθμό 666), αλλά προκαλεί μία βαθμιαία στροφή της κοινωνίας προς ένα σύστημα ελέγχου και ψηφιακής εξάρτησης, το οποίο μπορεί να ανοίγει τον δρόμο στο τελικό σφράγισμα.
Ο Άγιος ερμηνεύει την εξέλιξη ως εξής: Πρώτα έρχεται η ψηφιακή «ταυτότητα/κάρτα». Μετά προβάλλεται ως τέλειο σύστημα. Και τελικά ενδέχεται να οδηγήσει σε εκείνη τη μορφή σφραγίσματος το οποίο περιγράφεται στον Αποκάλυψη ως αριθμός του θηρίου. Αυτή η εξέλιξη θεωρείται πνευματικά επικίνδυνη, ειδικά εάν η κοινωνία την αποδεχτεί χωρίς περισυλλογή. Ο λόγος είναι ότι κινδυνεύει να γίνει η «προετοιμασία» του ανθρώπου να καταστεί εξαρτώμενος από ένα σύστημα που εισχωρεί βαθιά στη ζωή του.
Η πνευματική αλλοίωση προηγείται πάντοτε της τελικής αποστασίας. Ο άνθρωπος συνηθίζει να ζει χωρίς ελευθερία, χωρίς αντίσταση, χωρίς διάκριση, μέχρις ότου η τελική επιλογή παρουσιαστεί ως φυσική και αναπόφευκτη.
Είναι λοιπόν πολύ σημαντική η διάκριση που κάνει ο Άγιος ότι «η ταυτότητα δεν είναι το σφράγισμα. Είναι η εισαγωγή του σφραγίσματος.»
Η διάκριση αυτή είναι κατ’ εξοχήν πατερική. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, ιδίως οι ερμηνευτές της Αποκαλύψεως, όπως λεπτομερέστερα θα εκθέσουμε κατωτέρω, δεν μιλούν για αιφνίδιες και μαγικές επιβολές, αλλά για σταδιακή προετοιμασία, αλλοίωση της συνείδησης και στο τέλος εξοικείωση με την απώλεια της ελευθερίας. Το σφράγισμα, σύμφωνα με την Αποκάλυψη (κεφ. 13), δεν είναι απλώς τεχνική πράξη, αλλά εκούσια υπαρξιακή επιλογή: λατρευτική υποταγή και αποδοχή ενός συστήματος αντίθεου. Ο Άγιος, λοιπόν, δεν ταυτίζει μηχανικά την τεχνολογία με το κακό, αλλά επισημαίνει την πνευματική πορεία που μπορεί να οδηγήσει σε αυτό.
4. Ελευθερία και συνείδηση στην εκκλησιαστική προοπτική
Ο Όσιος Παΐσιος δεν υιοθετεί ποτέ λόγο πανικού ή καταναγκασμού. Αντιθέτως, επιμένει στη σημασία της συνείδησης, της πνευματικής καθοδήγησης και της στάσης της Εκκλησίας. Η σωτηρία δεν λειτουργεί διοικητικά ούτε τεχνικά, αλλά προσωπικά και εκκλησιαστικά. Ο ίδιος ο Άγιος διευκρινίζει εξαρχής το πνεύμα με το οποίο μιλά. Σε ελεύθερη απόδοση θα το εκφράζαμε ως εξής: Δεν λέω αυτά για να φοβηθούν οι άνθρωποι, αλλά για να προβληματιστούν. Η παρατήρηση αυτή θέτει το ερμηνευτικό πλαίσιο όλης της διδασκαλίας του. Προσεγγίζει τα ζητήματα αυτά με πνεύμα που δεν είναι φοβικό ούτε καταναγκαστικό, αλλά διακριτικό και ποιμαντικό, με έμφαση στη συνείδηση, την πνευματική εγρήγορση και την αποφυγή πανικού[14]. Η παρατήρηση αυτή θέτει το ερμηνευτικό πλαίσιο όλης της διδασκαλίας του.
Η έμφαση αυτή αποκαλύπτει ότι το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η ελευθερία του προσώπου και η ικανότητά του να διακρίνει πνευματικά. Ο Άγιος Παΐσιος αναφέρεται ρητά στη συνείδηση και την ελευθερία του κάθε πιστού τονίζοντας: «… να συμβουλεύονται τους πνευματικούς τους και να κάνουν υπομονή να δουν πώς θα ενεργήσει η Εκκλησία…» και «Αφού το έχω ξεκαθαρίσει στα Σημεία των καιρών, κάθε ένας ας ενεργήσει ανάλογα με τη συνείδησή του». Αυτό τονίζει ότι η πνευματική διάσταση δεν επιβάλλει άκριτη στάση αλλά καλεί σε υπεύθυνη, προσεκτική και συνετή στάση, με επίγνωση των πνευματικών συνεπειών.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η στάση του Οσίου Παϊσίου απέναντι στην ελευθερία της συνείδησης. Σε κανένα σημείο δεν προβαίνει σε αφορισμούς, πανικό ή εξαναγκασμούς. Αντίθετα, υπογραμμίζει την ανάγκη πνευματικής καθοδήγησης, την αναμονή της στάσης της Εκκλησίας, την προσωπική ευθύνη κάθε πιστού. Αυτή η στάση είναι βαθύτατα εκκλησιολογική. Η σωτηρία δεν λειτουργεί μηχανιστικά. Ούτε χάνεται κανείς από άγνοια, ούτε σώζεται από εξωτερική αντίσταση χωρίς μετάνοια. Η προσέγγιση αυτή αντικατοπτρίζει μια θεολογική αρχή στην Ορθοδοξία: κανείς δεν είναι απολύτως υποχρεωμένος να πράξει κάτι χωρίς να το εξετάσει με έντιμη συνείδηση και πνευματική καθοδήγηση.
Ο Όσιος προτρέπει επίσης την Εκκλησία να λάβει μια σωστή, θεολογικά θεμελιωμένη θέση και να μιλήσει καθαρά στους πιστούς, ώστε να κατανοήσουν τις πνευματικές διαστάσεις των γεγονότων. Ο ρόλος της Εκκλησίας, κατά την απόδοση αυτών των λόγων, είναι να διαφωτίσει και να ενισχύσει τους πιστούς, να προστατεύσει την ελευθερία της συνείδησης, να εξηγήσει με σύνεση τις αλλαγές στον κόσμο, και να υπενθυμίσει ότι η πραγματική πνευματική ταυτότητα του ανθρώπου βρίσκεται στο Χριστό και το Βάπτισμα.
5. Συγκριτική πατερική θεώρηση
Η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου εντάσσεται πλήρως στην πατερική γραμμή. Κυριολεκτικά «έπεται τοις αγίοις πατράσιν». Παραθέτουμε, για του λόγου το αληθές, πηγές από την πατερική γραμματεία περί χαράγματος και αντιχρίστου.
α. Το χάραγμα ως εθελούσια πνευματική προσχώρηση (Ιππόλυτος Ρώμης – Ανδρέας Καισαρείας – Αρέθας Καισαρείας)
Στην πατερική εσχατολογική παράδοση, το χάραγμα του αντιχρίστου δεν νοείται ως απλός εξωτερικός ή τεχνικός μηχανισμός, αλλά ως πνευματικό γεγονός, άρρηκτα συνδεδεμένο με την ελεύθερη συγκατάθεση του ανθρώπου.
Ο Ιππόλυτος Ρώμης, στο έργο Περί Χριστού και Αντιχρίστου, υπογραμμίζει ότι η αποδοχή της πλάνης δεν επιβάλλεται διά της βίας, αλλά συντελείται μέσω εθελούσιας προσχώρησης σε αυτήν. Η πράξη αυτή αποτελεί καρπό εσωτερικής επιλογής και όχι εξαναγκασμού.[15]
Την ίδια ερμηνευτική γραμμή ακολουθεί ο Ανδρέας Καισαρείας, ο οποίος, σχολιάζοντας το αποκαλυπτικό κείμενο, σημειώνει ότι το χάραγμα «οὐ βίᾳ δίδοται, ἀλλὰ προαιρέσει».[16] Η επισήμανση αυτή καθιστά σαφές ότι το χάραγμα προϋποθέτει συνειδητή αποδοχή και πνευματική στάση.
Ο Αρέθας Καισαρείας, συνεχιστής της ίδιας σχολιαστικής παραδόσεως, ερμηνεύει το χάραγμα ως «σημεῖον δουλείας καὶ προσκυνήσεως»[17], αποσαφηνίζοντας ότι πρόκειται για πράξη υποταγής και λατρευτικής ένταξης στο αντίχριστο σύστημα, και όχι για ουδέτερη εξωτερική σήμανση.
β. Η πλάνη με προσωπείο αγαθότητας (Ιωάννης Χρυσόστομος – Κύριλλος Ιεροσολύμων)
Ιδιαίτερο βάρος στην πατερική ερμηνεία των εσχάτων κατέχει η διαπίστωση ότι η πλάνη δεν εμφανίζεται ως απροκάλυπτη αθεΐα ή ωμή βία, αλλά ως φαινομενικά αγαθή και ωφέλιμη πρόταση.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι το κακό «διὰ προσχήματος χρηστότητος» εισέρχεται στη ζωή του ανθρώπου[18], καθιστώντας την πλάνη πειστική και δυσδιάκριτη. Η παρατήρηση αυτή έχει καίρια σημασία για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ενεργεί ο Αντίχριστος. Συγκεκριμένα είπε: «Οὐ γὰρ εὐθέως τὸ κακόν δείκνυσιν, ἀλλὰ διὰ προσχήματος χρηστότητος» και αλλού: «Ὅταν τὸ βλαβερόν ὡς ὠφέλιμον προσφέρηται, τότε πλείστους ἀπατᾷ».[19] Με τη βαθιά ψυχοπνευματική του διορατικότητα, επισημαίνει ότι το κακό ποτέ δεν εμφανίζεται ωμά, αλλά πάντοτε προηγείται με λογικά επιχειρήματα, με ωφέλιμες προτάσεις, με φαινομενικά αγαθές προθέσεις. Η παρατήρηση αυτή αποτελεί κλειδί ερμηνείας της στάσης του Οσίου Παϊσίου απέναντι στα σύγχρονα συστήματα ελέγχου: το κακό δεν επιβάλλεται με φόβο, αλλά με «ευκολία». Κατά το λόγο του Αγίου Παϊσίου, οι τεχνολογικές δομές ελέγχου παρουσιάζονται ως εργαλεία εξυπηρέτησης του πολίτη, μέσα ασφάλειας και τάξης, μηχανισμοί διευκόλυνσης της ζωής. Ο ιερός Χρυσόστομος μας διδάσκει ότι ακριβώς αυτή η «λογικότητα» αποτελεί το επικίνδυνο στοιχείο, διότι αφοπλίζει τη διάκριση και αναισθητοποιεί τη συνείδηση. Ο Όσιος Παΐσιος συνεχίζει αυτή τη γραμμή, επιμένοντας στην ανάγκη πνευματικής εγρήγορσης και όχι αφελούς αποδοχής
Ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, στην Κατήχηση ΙΕ΄, περιγράφει τον Αντίχριστο ως πρόσωπο που θα εμφανισθεί με απατηλά σωτηριολογικό χαρακτήρα, μιμούμενος την ευσέβεια και την φιλανθρωπία, και γι’ αυτό καλεί τους πιστούς σε νήψη, διάκριση και εγρήγορση[20].
γ. Φόβος, ανάγκη και αποδυνάμωση της πνευματικής διάκρισης (Εφραίμ ο Σύρος – Θεοδώρητος Κύρου)
Ο γνήσιος Εφραίμ ο Σύρος δεν αναπτύσσει ειδική ερμηνεία του χαράγματος της Αποκαλύψεως. Ωστόσο, στα ασκητικά και εσχατολογικά του κείμενα σκιαγραφεί με ενάργεια το πνευματικό κλίμα των εσχάτων: φόβο, στενοχωρία, πείνα και γενικευμένη πλάνη, συνθήκες που οδηγούν σε αποδυνάμωση της πίστης και της διάκρισης.[21] Η συμβολή του Εφραίμ έγκειται στη θεολογική κατανόηση του πώς η ανάγκη και η ψυχική πίεση καθιστούν τον άνθρωπο ευάλωτο.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται ο Θεοδώρητος Κύρου, ο οποίος, ερμηνεύοντας τον Δανιήλ και τη Β΄ προς Θεσσαλονικείς επιστολή, τονίζει ότι η πλάνη δεν επιβάλλεται διά της βίας, αλλά μέσω πειθούς και απάτης, πλήττοντας κυρίως όσους στερούνται πνευματικής εγρήγορσης και διάκρισης.[22]
δ. Ψευδεπίγραφα αποκαλυπτικά κείμενα και η εσχατολογική παράδοση (Ψευδο-Εφραίμ)
Στην αποκαλυπτική γραμματεία της ύστερης αρχαιότητας απαντούν και ψευδεπίγραφα κείμενα, όπως το De fine mundi et consummatione saeculi, το οποίο αποδίδεται στον Εφραίμ τον Σύρο, αλλά κατατάσσεται από τη σύγχρονη έρευνα στον λεγόμενο ψευδο-Εφραίμ. Στο κείμενο αυτό συνδέεται ρητά το χάραγμα με την επιβίωση και τον κοινωνικοοικονομικό αποκλεισμό.[23] Η χρήση τέτοιων κειμένων είναι θεμιτή μόνον εφόσον δηλώνεται ρητά ο ψευδεπίγραφος χαρακτήρας τους, ως μαρτυριών της εσχατολογικής ευαισθησίας της Εκκλησίας σε μεταγενέστερες περιόδους, και όχι ως αυθεντικών λόγων Αγίων.
ε. Συνθετικό συμπέρασμα
Από το σύνολο των πατερικών μαρτυριών προκύπτει ενιαίο και συνεκτικό θεολογικό σχήμα κατά το οποίο: α) το χάραγμα νοείται ως εθελούσια πνευματική υποταγή και όχι ως μηχανική πράξη, β) η πλάνη ενεργεί με προσωπείο αγαθότητας και ωφελιμότητας, γ) η πίεση ασκείται μέσω φόβου, ανάγκης και κοινωνικοοικονομικού αποκλεισμού, δ) η απώλεια της πνευματικής διάκρισης προηγείται της αποστασίας.
Εντός αυτού του πατερικού πλαισίου, η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου δεν αποτελεί ιδιωτική ή καινοφανή εσχατολογική άποψη, αλλά σύγχρονη διατύπωση της πατερικής παραδόσεως, προσαρμοσμένη στις συνθήκες και τα δεδομένα της εποχής μας. Από την πατερική και αποκαλυπτική ανάλυση προκύπτουν σαφή συμπεράσματα: Ότι το σφράγισμα είναι πνευματικό γεγονός, όχι τεχνική λεπτομέρεια, Ότι προϋποθέτει συνείδηση, συγκατάθεση και αποδοχή. Ότι προηγείται μακρά διαδικασία προετοιμασίας. Ο Όσιος Παΐσιος επομένως δεν καινοτομεί· συνεχίζει την ερμηνευτική γραμμή της Εκκλησίας. Μιλά ως φορέας της αποκαλυπτικής και ασκητικής εμπειρίας της Εκκλησίας.
Η σκέψη του πατάει σε τρεις σταθερούς θεολογικούς άξονες:
α) Στην Αποκάλυψη του Ιωάννη. Η έννοια του σφραγίσματος, της καθολικής επιτήρησης, της οικονομικής εξάρτησης και της κατάργησης της ελευθερίας δεν είναι δικές του επινοήσεις. Είναι βιβλικές κατηγορίες.
β) Στην πατερική ερμηνεία των «σημείων των καιρών». Οι Πατέρες πάντοτε μιλούσαν για προοδευτική προετοιμασία, σταδιακή αλλοίωση, εξοικείωση του ανθρώπου με την απώλεια της ελευθερίας. Ο Όσιος Παΐσιος δεν εισάγει κάτι νέο. Συνεχίζει αυτή τη γραμμή.
γ) Στην έννοια της συνείδησης. Ο Άγιος δεν λέει: «όποιος πάρει την ηλεκτρονική ταυτότητα χάνεται» Αντίθετα λέει: «Δεν είναι το σφράγισμα· είναι η εισαγωγή. Ο καθένας να ενεργήσει κατά συνείδηση.» Ο Όσιος Παΐσιος μιλά ειρηνικά, δεν ορίζει χρονοδιαγράμματα, δεν τρομοκρατεί, εισάγει μόνο την «καλή ανησυχία», δεν εξαναγκάζει, δεν αποκόπτει από την Εκκλησία. Αντίθετα πεντακάθαρα διδάσκει με απόλυτα εκκλησιαστικό πνεύμα: Να συμβουλεύεστε πνευματικούς. Να δείτε πώς θα ενεργήσει η Εκκλησία. Αυτό είναι εκκλησιολογική υπακοή, όχι παραδιδασκαλία.
Η ουσία της διδασκαλίας του Οσίου Παϊσίου δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η κατάργηση της ελευθερίας σταδιακά με πονηρία και χωρίς μαρτύριο, η εκούσια παράδοση της συνείδησης, η σταδιακή αποδοχή ελέγχου ως «ευκολίας». Αυτό είναι βαθιά ασκητικό και προφητικό, όχι φοβικό. Ο Άγιος δεν βλέπει «τσιπάκια», αλλά ανθρώπους που μαθαίνουν να ζουν χωρίς ελευθερία και χωρίς αντίσταση.
6. Προφητικότητα χωρίς χρονολογία
Χαρακτηριστικό της γνήσιας εκκλησιαστικής προφητικότητας είναι η απουσία χρονολογικών προσδιορισμών, διότι ο σκοπός της δεν είναι η ικανοποίηση της περιέργειας για το μέλλον, αλλά η πνευματική αφύπνιση του ανθρώπου στο παρόν. Στην πατερική παράδοση, η προφητεία δεν λειτουργεί ως πρόβλεψη γεγονότων με ημερομηνίες, αλλά ως κλήση σε μετάνοια, εγρήγορση και διάκριση. Ο χρονικός προσδιορισμός θα οδηγούσε είτε σε φόβο είτε σε αδράνεια, ενώ η Εκκλησία καλεί τον πιστό σε διαρκή ετοιμότητα, ανεξάρτητα από το «πότε». Η άγνοια του χρόνου διαφυλάσσει την ελευθερία της πίστεως και αποτρέπει τη μετατροπή της προφητείας σε μαντεία. Έτσι, το βάρος μετατίθεται από το μέλλον στο ήθος της ζωής, από την πληροφορία στη μεταμόρφωση του ανθρώπου.
Ο Όσιος Παΐσιος δεν προφητεύει με πολιτικούς ή τεχνικούς όρους, αλλά καλεί σε μετάνοια και εγρήγορση. Σημαντικό στοιχείο της αγιοπατερικής στάσης του είναι η απουσία χρονολογικής βεβαιότητας. Ο Όσιος Παΐσιος δεν ορίζει ημερομηνίες, δεν ταυτίζει πρόσωπα, δεν προφητεύει με πολιτικούς όρους. Η προφητικότητα στην Εκκλησία δεν είναι μαντεία, αλλά κλήση σε μετάνοια και εγρήγορση. Αυτό ακριβώς επιτελεί η διδασκαλία του.
Συμπέρασμα
Η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου περί ηλεκτρονικών ταυτοτήτων και σφραγίσματος αποτελεί συνεπή έκφραση της πατερικής και αποκαλυπτικής παράδοσης της Εκκλησίας. Το κέντρο βάρους δεν βρίσκεται στην τεχνολογία, αλλά στην ελευθερία, τη συνείδηση και τη σταδιακή πνευματική αλλοίωση του ανθρώπου. Η πρόσκληση του Αγίου δεν είναι φόβος, αλλά εγρήγορση. Όχι άρνηση του κόσμου, αλλά διάκριση εντός του κόσμου. Όχι καινοτομία, αλλά πιστή συνέχεια της πατερικής φωνής. Η διδασκαλία του δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε τεχνοφοβική ούτε συνωμοσιολογική. Πρόκειται για πατερική πνευματική διάκριση, που εστιάζει όχι στα μέσα αλλά στην ελευθερία, στη συνείδηση, στη σταδιακή αλλοίωση του ανθρώπου, και στη διαφύλαξη της εκκλησιαστικής ζωής. Το κέντρο της σκέψης του δεν είναι ο φόβος, αλλά η εγρήγορση εν Χριστώ.
7.- Συγκριτική αποτίμηση των πρόσφατων τοποθετήσεων της Δ.Ι.Σ. και της Ι.Κ. Αγίου Όρους για τον Προσωπικό Αριθμό σε σχέση με τη διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου.
α) Σε σχέση με τη θέση της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου (2025) για τον «Προσωπικό Αριθμό»
Η Διαρκής Ιερά Σύνοδος, με την τοποθέτησή της το 2025[24], διατύπωσε την άποψη ότι ο λεγόμενος Προσωπικός Αριθμός απλά υποκαθιστά ήδη υπάρχοντες αριθμούς ταυτοποίησης και, για τον λόγο αυτό, δεν συνιστά θεολογικό ζήτημα, αλλά θέμα καθαρά νομικό και διοικητικό. Η αξιολόγηση αυτή στηρίζεται ρητώς στη γνωμοδότηση του νομικού της συμβούλου και κινείται εντός ενός στενού πλαισίου διοικητικής λειτουργικότητας.
Ωστόσο, είναι αναγκαίο να επισημανθεί ότι η Διαρκής Ιερά Σύνοδος δεν συγκροτεί το σύνολο της Ιεραρχίας της Εκκλησίας και δεν αποτελεί το κατ’ εξοχήν αρμόδιο όργανο για τη διατύπωση δεσμευτικών θεολογικών ή δογματικών κρίσεων. Η αρμοδιότητα αυτή ανήκει στην Ιερά Σύνοδο της Ιεραρχίας, ενώ η ΔΙΣ λειτουργεί πρωτίστως ως διοικητικό και διαχειριστικό όργανο για ζητήματα τρέχουσας φύσεως. Υπό το πρίσμα αυτό, η συγκεκριμένη τοποθέτηση δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εκφράζει δεσμευτικά την Εκκλησία ως προς το θεολογικό περιεχόμενο του ζητήματος.
Η ουσιώδης διαφορά σε σχέση με τη διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου δεν περιορίζεται απλώς στο επίπεδο της οπτικής, αλλά αφορά στο ίδιο το είδος του λόγου που αρθρώνεται. Η ΔΙΣ ομιλεί ως διοικητικός θεσμός για ένα συγκεκριμένο μέτρο «εδώ και τώρα», εστιάζοντας στην πρακτική ταυτοποίηση των πολιτών στις συναλλαγές τους με το Δημόσιο και αξιολογώντας τον Προσωπικό Αριθμό ως τεχνικό μηχανισμό. Αντιθέτως, ο Όσιος Παΐσιος ομιλεί εντός της πατερικής προοπτικής των «σημείων των καιρών», με κέντρο όχι τον αριθμό καθ’ αυτόν, αλλά το ενδεχόμενο του σφραγίσματος ως πράξης ομολογιακής και πνευματικής βαρύτητας, στο πλαίσιο μίας -μεθοδευόμενης από τις αντίχριστες δυνάμεις- πορείας σταδιακής αλλοίωσης της ελευθερίας και της συνείδησης.
Υπό αυτή την έννοια, επισημαίνεται ότι ΔΙΣ και Όσιος Παΐσιος δεν συζητούν στο ίδιο επίπεδο. Οι λόγοι τους είναι διαφορετικοί και κινούνται σε ετερόκλητες θεολογικές κατηγορίες. Η τοποθέτηση της ΔΙΣ παραμένει εντός ενός νομικοδιοικητικού πλαισίου, το οποίο βρίσκεται σε αναντιστοιχία με τον πατερικό τρόπο θεολογήσεως που εκφράζει ο λόγος του Οσίου Παϊσίου και η ευρύτερη πατερική παράδοση. Ο Άγιος δεν αξιολογεί έναν αριθμητικό μηχανισμό, αλλά προειδοποιεί πνευματικά για μια πορεία σταδιακής αλλοίωσης της ελευθερίας και της συνείδησης, η οποία, υπό ορισμένες συνθήκες, θα μπορούσε να οδηγήσει σε κάτι ποιοτικά και σωτηριολογικά βαρύτερο.
β) Η απόφαση της Ιεράς Κοινότητος Αγίου Όρους
Η πρόσφατη αγιορειτική παρέμβαση[25] σχετικά με τον Προσωπικό Αριθμό αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στη δημιουργία ενιαίου συστήματος δεδομένων, στην επιτήρηση, στην προστασία της ιδιωτικότητας και, κυρίως, στο ζήτημα της προαιρετικότητας. Εκφράζεται σαφής ανησυχία για την πιθανή υποχρεωτικότητα και τη συγκέντρωση δεδομένων, καθώς και για τις συνέπειες που αυτές ενδέχεται να έχουν στις προσωπικές ελευθερίες.
Σε αυτό το σημείο παρατηρείται ουσιαστική συγγένεια προβληματισμού με τη διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου, ιδίως ως προς τον φόβο μιας διολίσθησης προς μορφές ελέγχου που θα μπορούσαν να λάβουν «τυραννικό» χαρακτήρα και να περιορίσουν την ανθρώπινη ελευθερία.
Ωστόσο, η διαφορά έγκειται και εδώ στο είδος της επιχειρηματολογίας. Το σύγχρονο Άγιον Όρος, όπως εκφράζεται μέσα από τα επίσημα κείμενα της Ιεράς Κοινότητος κατά την περίοδο 2023–2025, αρθρώνει τον προβληματισμό του κυρίως με ηθικοκοινωνικούς όρους, δίνοντας έμφαση στη διαχείριση δεδομένων, στη συγκέντρωση εξουσίας και στην υποχρεωτικότητα. Αντιθέτως, ο Όσιος Παΐσιος (ήδη από το 1987) προσεγγίζει το ζήτημα πρωτίστως με θεολογικούς και πνευματικούς όρους: πλάνη, ομολογία, σφράγισμα, και τον κίνδυνο μετατροπής ακόμη και του σταυρού σε «μαγική λύση», αποκομμένη από την προσωπική άσκηση της ελευθερίας.
Κατά συνέπεια, ενώ το Άγιον Όρος -σε αντίθεση με την ΔΙΣ- εκφράζει εύλογη ανησυχία για τις πολιτικές και κοινωνικές ελευθερίες, δεν υιοθετεί ρητά την οπτική του Οσίου Παϊσίου περί εγγενούς πνευματικού διακυβεύματος που μπορεί να ανακύψει από μια τεχνολογία η οποία, μέσω της σταδιακής κατάργησης της ελευθερίας και της εξοικείωσης με τον έλεγχο ως «ευκολία», δύναται να προετοιμάσει τον άνθρωπο για την εκούσια παράδοση της συνείδησής του.
8.- Η έννοια της "οικονομίας" και τα όριά της
Ακρίβεια και οικονομία: δύο τρόποι ποιμαντικής διακονίας
Η ορθόδοξη θεολογία γνωρίζει δύο θεμελιώδεις τρόπους εφαρμογής της εκκλησιαστικής πράξεως: την ακρίβεια και την οικονομία. Η ακρίβεια εκφράζει την κανονική πληρότητα του εκκλησιαστικού φρονήματος· η οικονομία εκφράζει την ποιμαντική συγκατάβαση της Εκκλησίας, όταν οι συνθήκες και η ανθρώπινη αδυναμία καθιστούν αναγκαία μία θεραπευτική διαχείριση, χωρίς όμως να αλλοιώνεται η πίστη.
Εντούτοις, η οικονομία δεν αποτελεί μηχανισμό «νομιμοποιήσεως» κάθε δυσκολίας, ούτε «άδεια» για συμβιβασμούς με την πλάνη. Είναι θεραπευτική διάκριση: υπηρετεί την σωτηρία του ανθρώπου εντός ιστορικών συνθηκών, χωρίς να ακυρώνει το περιεχόμενο της αλήθειας. Δεν λειτουργεί ως θεολογικό άλλοθι για να βαπτίζουμε ως ακίνδυνα εκείνα τα οποία εισάγουν αλλοίωση του φρονήματος ή διαβρώνουν την πνευματική εγρήγορση.
Το κριτήριο: διοικητικό μέσο ή ομολογιακή ταύτιση;
Κεντρικός άξονας στη συζήτηση είναι η διάκριση ανάμεσα σε ένα ουδέτερο διοικητικό μέσο (το οποίο δεν εμπεριέχει ομολογία ή άρνηση πίστεως) και σε μία πράξη ταυτίσεως η οποία μεταβάλλει τη σχέση του ανθρώπου με την ελευθερία του.
Στο πνεύμα της διδασκαλίας του Οσίου Παϊσίου, το βάρος δεν πέφτει μόνο στο «τεχνικό αντικείμενο» (μια κάρτα, ένα νούμερο, ένα μέσο αναγνώρισης), αλλά στη δυναμική την οποίαν εγκαθιδρύει: την εξάρτηση, την επιτήρηση, την προϋπόθεση συμμετοχής στην κοινωνική και οικονομική ζωή. Εκεί αρχίζει η «εισαγωγή», όχι διότι το αντικείμενο ταυτίζεται αυτομάτως με το σφράγισμα, αλλά διότι δύναται να εθίσει τη συνείδηση σε ένα σύστημα όπου τα στοιχειώδη καθίστανται προσβάσιμα μόνον υπό όρους.
Υπό το πρίσμα αυτό, το ερώτημα της οικονομίας μετατίθεται: οικονομία σε τι ακριβώς; Σε ένα καθαρά διευκολυντικό διοικητικό μέσο, ή σε μία διαδικασία η οποία, εάν εξελιχθεί, μπορεί να λάβει χαρακτήρα ομολογιακού εκβιασμού;
Η οικονομία δεν αναιρεί τη νήψη
Η εκκλησιαστική οικονομία ασκείται πάντοτε εντός του πλαισίου της νήψεως. Δεν σημαίνει χαλάρωση της πνευματικής προσοχής ούτε απάλειψη της «καλής ανησυχίας» που χαρακτηρίζει το εκκλησιαστικό ήθος. Η εγρήγορση που καλλιεργεί ο Όσιος Παΐσιος δεν είναι πανικός· είναι πνευματικό αντανακλαστικό απέναντι στην εξοικείωση με τη δουλεία.
Επομένως, ακόμη και αν σε συγκεκριμένες περιπτώσεις η Εκκλησία σταθεί με ποιμαντική επιείκεια απέναντι σε πιστούς που τελούν υπό πίεση ή αντικειμενική δυσχέρεια, τούτο δεν συνεπάγεται αποδοχή της λογικής που παράγει την πίεση, ούτε κατάργηση του κριτηρίου της διακρίσεως.
Η οικονομία αφορά πρόσωπα, όχι συστήματα
Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο: η οικονομία είναι προσωποκεντρική. Δεν είναι «πολιτική στρατηγική» απέναντι στο κράτος ή την τεχνολογία. Η Εκκλησία δεν «οικονομεί» γιά να εξυπηρετήσει την λειτουργικότητα ενός συστήματος, αλλά για να μη συντρίψει τον άνθρωπο ο οποίος ευρίσκεται υπό πίεση, φόβο, άγνοια ή αδυναμία.
Άρα, η οικονομία δύναται να παρηγορεί και να θεραπεύει τον πιεζόμενο πιστό, αλλά δεν δύναται να μετατραπεί σε θεολογική επικύρωση της λογικής η οποία παράγει την πίεση.
Εν κατακλείδι, η Εκκλησία μπορεί να ποιμάνει «κατ' οικονομίαν» ανθρώπους οι οποίοι βρέθηκαν σε αδιέξοδο. Όμως η ίδια η οικονομία δεν καταργεί το κριτήριο της ομολογίας ούτε τη σημασία της ελευθερίας της συνειδήσεως. Το ζήτημα δεν εξαντλείται στο εάν ένα αντικείμενο συνιστά αυτοτελώς αμαρτία, αλλά στο εάν ο άνθρωπος εισάγεται σταδιακώς σε κατάσταση όπου η ελευθερία του καθίσταται διαπραγματεύσιμη και η συνείδησή του συνηθίζει στην εκχώρηση.
Υπό το πρίσμα αυτό, το επίμαχο ζήτημα δεν εξαντλείται σε διοικητικές αξιολογήσεις, αλλά αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο το εκκλησιαστικό σώμα καλείται να συνδυάσει τη διάκριση, την ποιμαντική μέριμνα και τη διαφύλαξη της ελευθερίας της συνείδησης εντός των μεταβαλλόμενων ιστορικών συνθηκών.
Επίλογος
Η παρούσα μελέτη επιδίωξε να εντάξει τον λόγο του Οσίου Παϊσίου του Αγιορείτου στο ζωντανό σώμα της πατερικής και εκκλησιαστικής παραδόσεως, μέσα στο οποίο ο λόγος περί των εσχάτων λειτουργεί όχι αποσπασματικά, αλλά σωτηριολογικά και κοινοτικά. Η Εκκλησία, ως Σώμα Χριστού, δεν καλείται να ερμηνεύσει τα σημεία των καιρών με όρους φόβου ή αυτάρκειας, αλλά να διαφυλάξει την ενότητα της πίστεως και την ελευθερία των μελών της μέσα από τη διάκριση, την υπακοή στο εκκλησιαστικό ήθος και τη μετοχή στην ευχαριστιακή ζωή. Υπό το φως αυτό, η διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου αναδεικνύεται όχι ως ατομική προειδοποίηση, αλλά ως εκκλησιαστικός λόγος που καλεί το σύνολο του σώματος σε νήψη, εμπιστοσύνη και εσχατολογική ελπίδα.
ΤΕΛΟΣ
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
[1] «Αλλά όταν, να πούμε, έχουν το σύμβολο του διαβόλου, είναι, λέγεται ταυτότητά μου, υπογράφω και αυτό δεν είναι μικρό πράγμα. Δηλαδή, άρα το αποδέχομαι αυτό το πράγμα» (απομαγνητοφωνημένη συνομιλία του 1992, απομαγνητοφώνηση: +ιερομόναχος Ισαάκ).Βίος Αγίου Παϊσίου, ιερ. Ισαάκ, Άγιον Όρος, 2004.
[2] « Γέροντα, είπε κάποιος: «Πώς το πεντοχίλιαρο έχει το 666 και το χρησιμοποιούμε; Το ίδιο θα είναι και η ταυτότητα».– Το πεντοχίλιαρο είναι νόμισμα – και η λίρα της Αγγλίας έχει επάνω την Βικτώρια· αυτό δεν με πειράζει. «Τα Καίσαρος Καίσαρι». Εδώ όμως είναι η ταυτότητά μου, είναι κάτι προσωπικό· δεν είναι νόμισμα. Ταυτότητα σημαίνει ό,τι και η λέξη· ταυτίζεται δηλαδή κανείς μ᾿ αυτά που δηλώνει. Βάζουν τον διάβολο και υπογράφω ότι τον αποδέχομαι. Πώς να το κάνω αυτό;» ΓΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΪΣΙΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ, ΛΟΓΟΙ Β΄, «ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΦΥΠΝΙΣΗ», σελ. 183-189, Έκδοση Ιερού Ησυχαστηρίου «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος», Σουρωτή Θεσσαλονίκης 1999.
[3] ΓΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΪΣΙΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ, ΛΟΓΟΙ Β΄, «ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΦΥΠΝΙΣΗ», σελ. 183-188, Έκδοση Ιερού Ησυχαστηρίου «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος», Σουρωτή Θεσσαλονίκης 1999.
[4] Το κρίσιμο χωρίο της Αποκαλύψεως αναφέρει: «Καὶ ποιεῖ πάντας… ἵνα δῶσιν αὐτοῖς χάραγμα ἐπὶ τῆς χειρὸς αὐτῶν τῆς δεξιᾶς ἢ ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν, καὶ ἵνα μή τις δύνηται ἀγοράσαι ἢ πωλῆσαι εἰ μὴ ὁ ἔχων τὸ χάραγμα…» (Αποκ. 13,16–17)
[5] «Δυστυχώς και πάλι, ορισμένοι «γνωστικοί» θα φασκιώνουν τα πνευματικά τους τέκνα σαν τα μωρά, δήθεν για να μη στενοχωρούνται, δεν πειράζει αυτό, δεν είναι τίποτα, αρκεί εσωτερικά να πιστεύετε» (Σημεία των Καιρών, χειρόγραφο, 1987).
[6] «… ακούει κανείς ένα σωρό δυστυχώς ανοησίες του μυαλού από ορισμένους σημερινούς «Γνωστικούς» , ο ένας να λέει, «εγώ θα δεχθώ την ταυτότητα με το 666, θα βάλλω και έναν Σταυρό, κι ο άλλος να λέει, εγώ θα δεχθώ το σφράγισμα στο κεφάλι με το 666 και θα κάνω και έναν Σταυρό στο κεφάλι, και έναν σωρό όμοιες ανοησίες που νομίζουν ότι θα αγιασθούν με αυτόν τον τρόπο, ενώ αυτά είναι πλάνες» (Σημεία των Καιρών, χειρόγραφο, 1987).
[7] ΓΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΪΣΙΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ, ΛΟΓΟΙ Β΄, «ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΦΥΠΝΙΣΗ», σελ. 183-188.
[8] «Ο κόσμος, Γέροντα, ρωτάει τί να κάνουν σχετικά με τις νέες ταυτότητες». – «Εσείς καλύτερα, όταν σάς ρωτούν, να τους λέτε να συμβουλεύονται τους Πνευματικούς τους και να κάνουν υπομονή να δουν πώς θα ενεργήσει η Εκκλησία, γιατί πολλοί κάνουν ερωτήσεις, αλλά λίγοι καταλαβαίνουν τις απαντήσεις. Αφού ξεκάθαρα τα γράφω στο φυλλάδιο «Σημεία των καιρών», ας ενεργήσει ο καθένας ανάλογα με την συνείδησή του.»
[9] «Πίσω λοιπόν από το τέλειο σύστημα «κάρτας εξυπηρετήσεως», ασφαλείας κομπιούτερ, κρύβεται η παγκόσμια δικτατορία, η σκλαβιά του Αντιχρίστου», «Η κάρτα, η ταυτότητα, η «εισαγωγή του σφραγίσματος» τι φανερώνουν;», «Μετά λοιπόν από την κάρτα και την ταυτότητα, «το φακέλλωμα», για να προχωρήσουν πονηρά στο σφράγισμα, θα λένε συνέχεια στην τηλεόραση ότι πήρε κάποιος την κάρτα του δείνα και του σήκωσε τα χρήματα από την τράπεζα. Από την άλλη μεριά θα διαφημίζουν «το τέλειο σύστημα», το σφράγισμα στο χέρι ή στο μέτωπο με ακτίνες λέϊζερ που δεν θα διακρίνεται εξωτερικά, με το 6 6 6 το όνομα του αντιχρίστου».
[10] «…κι ενώ βλέπουμε τον Απόστολο Πέτρο που εξωτερικά αρνήθηκε τον Χριστό και ητο άρνησις, αυτοί αρνούνται το Άγιο Σφράγισμα του Χριστού που τους δόθηκε στο άγιο βάπτισμα. “σφραγίς δωρεάς πνεύματος άγιου” με το να δέχονται την σφραγίδα του αντίχριστου, λένε και ότι έχουν μέσα τους το Χριστό!
[11] «…να τους λέτε να συμβουλεύονται τους Πνευματικούς τους και να κάνουν υπομονή να δουν πώς θα ενεργήσει η Εκκλησία…» και παρακάτω «Η Εκκλησία πρέπει να πάρει μια θέση σωστή. Να μιλήσει, να εξηγήσει στους πιστούς, για να καταλάβουν ότι, αν πάρουν την ταυτότητα, αυτό θα είναι πτώση …»
[12] ΓΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΪΣΙΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ, ΛΟΓΟΙ Β΄, «ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΦΥΠΝΙΣΗ», σελ. 183-188, Έκδοση Ιερού Ησυχαστηρίου «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος», Σουρωτή Θεσσαλονίκης 1999.
[13] Ο.π. «Σιγά-σιγά, μετά την κάρτα και την ταυτότητα, δηλαδή το «φακέλωμα», θα προχωρήσουν πονηρά στο σφράγισμα. Με διάφορα πονηρά μέσα θα κάνουν εκβιασμούς, για να δέχονται οι άνθρωποι το σφράγισμα στο μέτωπο ή στο χέρι. Θα στριμώξουν τα πράγματα και θα πουν: «Μόνο με τις κάρτες θα κινήστε· τα χρήματα θα καταργηθούν». Θα δίνη κανείς την κάρτα στο κατάστημα και θα ψωνίζει, και ο καταστηματάρχης θα παίρνει τα χρήματα από την Τράπεζα. Όποιος δεν θα έχει κάρτα, δεν θα μπορεί ούτε να πουλάει ούτε να αγοράζει. Από το άλλο μέρος θα αρχίσουν να διαφημίζουν «το τέλειο σύστημα», το σφράγισμα με ακτίνες λέιζερ με το 666 στο χέρι ή στο μέτωπο, που δεν θα διακρίνεται εξωτερικά. Συγχρόνως στην τηλεόραση θα δείχνουν ότι ο τάδε πήρε την κάρτα του τάδε και του πήρε τα χρήματα από την Τράπεζα και θα λένε συνέχεια: «Πιο σίγουρο είναι το σφράγισμα με ακτίνες λέιζερ στο χέρι ή στο μέτωπο, γιατί μόνον ο κάτοχος ξέρει το νούμερό του. Το σφράγισμα είναι το τελειότερο σύστημα. Ούτε το κεφάλι μπορεί να πάρει ο άλλος ούτε το χέρι ούτε το σφράγισμα το βλέπει». Γι’ αυτό αφήνουν τώρα τους ληστές, τους κακοποιούς, να οργώνουν. Δεκαπέντε κελιά λήστεψαν εκεί γύρω στις Καρυές. Έναν τον σκότωσαν, για να τον ληστέψουν. Έτσι θα βρει τότε ευκαιρία ο καθένας να καταπατήσει και να πάρει ό,τι θέλει. Ας πούμε, αν θέλει να καταπατήσει ένα χωράφι, θα πει ότι ήταν δήθεν του παππού του ή ότι το είχε νοικιάσει κάποτε για βοσκοτόπι, οπότε άντε να βρεις άκρη. Θα πούνε μετά οι αρμόδιοι: «Δυστυχώς δεν μπορούμε να τους ελέγξουμε· ο έλεγχος μόνο με το κομπιούτερ μπορεί να γίνει», και θα προχωρήσουν στο σφράγισμα. Θα χτυπάει μετά το κομπιούτερ, θα βλέπει αν είσαι σφραγισμένος, για να σε εξυπηρετήσει ή όχι.»
[14] Λέγει στα «Σημεία» το εξής σημαντικό: «Το παράξενο όμως και πολλοί πνευματικοί άνθρωποι εκτός που δίνουν δικές τους ερμηνείες, φοβάνται και αυτοί τον κοσμικό φόβο του φακελώματος, ενώ έπρεπε να ανησυχούν πνευματικά και να βοηθήσουν τους χριστιανούς με την καλή ανησυχία, και να τους τονώσουν στην πίστη, να νιώθουν θεϊκή παρηγοριά». Και αλλού ««Ο καθένας να ενεργήσει σύμφωνα με τη συνείδησή του.»
[15] Ἱππολύτου Ρώμης, De Christo et Antichristo, 28.
[16] Ἀνδρέου Καισαρείας, Commentarius in Apocalypsin, PG 106, 328C.
[17] Ἀρέθα Καισαρείας, Commentarius in Apocalypsin, PG 106, 665A.
[18] Ἰωάννου Χρυσοστόμου, In Matthaeum, PG 62, 361.
[19] Εἰς τὴν Πρὸς Ἐφεσίους, PG 61, 58.
[20] Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, Catecheses, XV, PG 33, 892–900.
[21] Ἐφραίμ τοῦ Σύρου, Sermones Ascetici, PG 40, 1093B.
[22] Θεοδωρήτου Κύρου, In Danielem, PG 81, 1252C· In II Thessalonicenses, PG 82, 668A.
[23] Pseudo-Ephraem, De fine mundi et consummatione saeculi, §§ 9–10 (CPL 1144)
[24] https://www.in.gr/2025/06/13/greece/dis-gia-prosopiko-arithmo-den-yparxei-zitima-antisyntagmatikou-periorismou-atomikon-eleytherion/
[25] https://www.romfea.gr/agioritika-nea/69152-epistoli-agiou-orous-gia-ton-prosopiko-arithmo
Δεν υπάρχουν σχόλια
Εκκλησία και Θεολογία
Εμφανίσεις: 635
Σε μια εποχή που ο κόσμος τρίζει και οι άνθρωποι στενάζουν, η Ανάσταση έρχεται πάλι σιωπηλά, αλλά ακατανίκητα, να μας θυμίσει ότι το σκοτάδι δεν είναι η μοίρα μας.
Ο Έλληνας σήμερα ζει μέσα σε μια πολλαπλή δοκιμασία. Βλέπει τον πόλεμο να απλώνεται γύρω του και μια βαριά αβεβαιότητα να σκιάζει το αύριο. Παλεύει με την ακρίβεια που ροκανίζει τον κόπο του και την αξιοπρέπειά του. Αισθάνεται πως οι θεσμοί δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη, πως η αλήθεια χάνεται μέσα σε λόγια και σκοπιμότητες.
Κοιτάζει τα παιδιά του και φοβάται: θα μείνουν; θα φύγουν; θα κάνουν οικογένεια; Το δημογραφικό γίνεται σιωπηλή πληγή.
Ακούει καθημερινά για απειλές, για εθνικούς κινδύνους, για μια πατρίδα που δοκιμάζεται όχι μόνο από έξω, αλλά και από μέσα. Και πιο βαθιά απ’ όλα, βλέπει μια πνευματική αλλοτρίωση: άνθρωποι χωρίς ρίζες, χωρίς μέτρο, χωρίς προσανατολισμό. Η κακία περισσεύει. Η βία γίνεται συνήθεια. Οι ηγεσίες —πολιτικές και πνευματικές— σπανίζουν ή σιωπούν.
Κι όμως. Μέσα σε αυτή τη σκοτεινιά, ακούγεται το «Χριστός Ανέστη». Όχι σαν ευχή τυπική, αλλά σαν ανατροπή.
Γιατί ο Κύριος της ιστορίας δεν είναι ούτε οι ισχυροί του κόσμου τούτου, ούτε τα σχέδια των ανθρώπων. Είναι ο Χριστός που νίκησε τον θάνατο.
Αλλά αυτή η νίκη δεν μας απαλλάσσει από την ευθύνη. Μας την αναθέτει.
Ο Θεός μάς έδωσε το αυτεξούσιο και τη λογική. Δεν μας θέλει άβουλους θεατές. Η κρίση που ζούμε, προσωπική και συλλογική, είναι και καθρέφτης των επιλογών μας. Των φόβων μας. Της σιωπής μας.
Γι’ αυτό και η Ανάσταση δεν είναι παρηγοριά εύκολη. Είναι κάλεσμα.
Να σηκωθούμε από την αδιαφορία. Να ξαναβρούμε το θάρρος της αλήθειας. Να αντισταθούμε στην πνευματική νάρκη. Να υπερασπιστούμε την πίστη, την οικογένεια, την πατρίδα. Να απαιτήσουμε ήθος, πρώτα από τον εαυτό μας και έπειτα από τους άλλους.
Ο προσωπικός αγώνας δεν είναι μικρός. Είναι η αρχή της αλλαγής. Και ο συλλογικός αγώνας δεν είναι μάταιος, όταν στηρίζεται σε ανθρώπους που δεν έχουν πουλήσει την ψυχή τους.
Η Ανάσταση μάς δείχνει ότι τίποτα δεν είναι τελειωμένο. Ότι ακόμη και μέσα από τα ερείπια μπορεί να αναστηθεί ζωή. Ότι ένας λαός που κρατά πίστη, μνήμη και φλόγα μέσα του, δεν χάνεται.
Ας μην περιμένουμε σωτήρες. Ας γίνουμε άνθρωποι ευθύνης.
Με πίστη στον Αναστημένο Χριστό. Με καθαρό νου. Με καρδιά ανδρεία.
Και τότε, μέσα από το σκοτάδι της εποχής, θα αρχίσει να χαράζει.
Χριστός Ανέστη — Αληθώς Ανέστη!
Εκκλησία και Θεολογία
Εμφανίσεις: 920
Η Μεγάλη Παρασκευή δεν είναι απλώς μία ημέρα πένθους. Είναι η πιο αληθινή αποκάλυψη του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το μυστήριο της ζωής: ότι η Ανάσταση δεν έρχεται χωρίς Σταύρωση, και η λύτρωση δεν χαρίζεται χωρίς θυσία.
Ο Χριστός δεν οδηγήθηκε στον Σταυρό από μία τυφλή αναγκαιότητα. Δεν ήταν θύμα των περιστάσεων. Προχώρησε προς το Πάθος εκούσια. «Ουδείς αίρει αυτήν απ’ εμού, αλλ’ εγώ τίθημι αυτήν απ’ εμαυτού» (Ιω. 10:18). Αυτή η εκουσιότητα είναι το κλειδί. Διότι μόνο η ελεύθερη θυσία γεννά Ανάσταση.
Πριν όμως από τη Σταύρωση, προηγείται η προδοσία. Ο Ιούδας. Η άρνηση. Η εγκατάλειψη. Η μοναξιά. Αυτό το σκοτεινό προοίμιο δεν είναι τυχαίο· είναι αναπόσπαστο μέρος της πορείας προς τη λύτρωση. Δεν υπάρχει Σταυρός χωρίς προδοσία, όπως δεν υπάρχει Ανάσταση χωρίς Σταυρό.
Και εδώ ακριβώς αποκαλύπτεται η βαθιά επικαιρότητα της Μεγάλης Παρασκευής.
Στην προσωπική μας ζωή, ο καθένας συναντά τη δική του «Μεγάλη Παρασκευή». Συναντά τη στιγμή της αδικίας, της εγκατάλειψης, της προδοσίας από ανθρώπους, από θεσμούς, από συναδέλφους, ακόμη και από εκείνους που εμπιστεύτηκε περισσότερο. Είναι η στιγμή που καταρρέουν βεβαιότητες και δοκιμάζεται η ίδια η ύπαρξη.
Στην κοινωνική ζωή, τα ίδια μοτίβα επαναλαμβάνονται. Κοινωνίες που βιώνουν προδοσίες αξιών, θεσμών, αλήθειας. Πολίτες που αισθάνονται ότι εγκαταλείπονται ή οδηγούνται σε «σταυρούς» χωρίς να το επιλέγουν. Μια συλλογική εμπειρία σταύρωσης, χωρίς ακόμη να έχει φανεί η προοπτική της ανάστασης.
Κι όμως, εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο.
Δεν αρκεί να «υποστεί» κανείς τον σταυρό του για να οδηγηθεί στην Ανάσταση.
Η διαφορά ανάμεσα στη λύτρωση και στη μοιρολατρία είναι η εκουσιότητα.
Ο Χριστός δεν σώζει τον κόσμο επειδή υπέφερε. Τον σώζει επειδή προσέφερε τον εαυτό Του ελεύθερα. Η θυσία Του δεν ήταν επιβολή, ήταν απόφαση. Και αυτή η απόφαση μετέτρεψε τον Σταυρό από όργανο θανάτου σε πηγή ζωής.
Το ίδιο ισχύει και για τον άνθρωπο.
Οι προσωπικοί μας «σταυροί», οι δοκιμασίες, οι αδικίες, οι απώλειες, δεν φέρουν από μόνοι τους πνευματικό καρπό. Αν τους δεχόμαστε παθητικά, αν απλώς τους υπομένουμε επειδή δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς, τότε δεν οδηγούν σε Ανάσταση. Οδηγούν σε φθορά, σε εσωτερική σκλήρυνση, σε παραίτηση.
Η εξ ανάγκης αποδοχή είναι μοιρολατρία. Η εκούσια ανάληψη είναι μεταμόρφωση.
Όταν ο άνθρωπος σηκώνει τον σταυρό του με συνείδηση, με ελευθερία, με πίστη, τότε εισέρχεται στο μυστήριο του Θείου Πάθους. Τότε η δοκιμασία παύει να είναι απλώς πόνος και γίνεται συμμετοχή. Γίνεται πράξη. Γίνεται μαρτυρία.
Και τότε, μόνο τότε, γεννά Ανάσταση.
Η Μεγάλη Παρασκευή, λοιπόν, δεν είναι το τέλος. Είναι η κρίσιμη απόφαση. Είναι η στιγμή που καλείται ο άνθρωπος να απαντήσει: θα ζήσει τον σταυρό του ως καταναγκασμό ή ως ελεύθερη προσφορά;
Από αυτή την απάντηση κρίνεται αν θα υπάρξει Ανάσταση. Γιατί η Ανάσταση δεν είναι ένα γεγονός που έρχεται αυτόματα μετά τον πόνο. Είναι καρπός της εκούσιας θυσίας.
Και ίσως αυτή είναι η πιο δύσκολη, αλλά και η πιο αληθινή ελπίδα: Ότι κανένας σταυρός δεν οδηγεί στη ζωή, αν δεν τον κάνεις δικό σου. Ότι καμία προδοσία δεν μετατρέπεται σε λύτρωση, αν δεν την περάσεις μέσα από την ελευθερία.
Και ότι το φως της Ανάστασης δεν χαρίζεται. Κατακτάται μέσα από την εκούσια αγάπη μέχρι τέλους.
Καλήν Ανάσταση!
Εκκλησία και Θεολογία
Εμφανίσεις: 843
Με αφορμή την (ορθή) τοποθέτηση της Ιεράς Συνόδου της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος «για τον ομόφυλο γάμο και την ομόφυλη γονεϊκότητα», λόγω της πρόσφατης απόφασης του ΣτΕ που έκρινε συνταγματικό το ν. 5089/2024, θέλω να καταθέσω τις παρακάτω σκέψεις και παρατηρήσεις μου, με όλο το σεβασμό στην μεγάλη αποστολή και προσφορά των ορθόδοξων εκκλησιαστικών ιδρυμάτων.
Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερα εκκλησιαστικά ιδρύματα και μοναστήρια, εντός και εκτός του Αγίου Όρους, εντάσσονται σε ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδότησης. ΕΣΠΑ, Ταμείο Ανάκαμψης, έργα αποκατάστασης, υποδομές, πολιτιστικές δράσεις.
Επιφανειακά, όλα δείχνουν θετικά. Ποιος θα μπορούσε να είναι αντίθετος στην ενίσχυση της παράδοσης;
Κι όμως, το ερώτημα δεν είναι οικονομικό. Είναι πνευματικό.
1.- Οι όροι που δεν φαίνονται, αλλά δεσμεύουν
Κάθε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση συνοδεύεται από σαφείς δεσμεύσεις: σεβασμός των «θεμελιωδών δικαιωμάτων», πολιτικές «μη διάκρισης», προώθηση «συμπερίληψης».
Στις συμβάσεις χρηματοδότησης μέσω ΕΣΠΑ 2021-2027 και του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Ελλάδα 2.0), δεν υπάρχει συνήθως ένας ειδικός όρος που να αναφέρει ονομαστικά ότι υπάρχει υποχρέωση του χρηματοδοτούμενου εκκλησιαστικού νομικού προσώπου ή κάποιας Μονής εντός ή εκτός του Αγίου Όρους, να σέβεται τη «νομοθεσία για ΛΟΑΤΚΙ».
Ωστόσο, περιλαμβάνονται αυστηρές οριζόντιες ρήτρες που δεσμεύουν τον χρηματοδοτούμενο στον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στην αποφυγή κάθε μορφής διάκρισης.
Συγκεκριμένα, οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την υπογραφή της σύμβασης χρηματοδότησης περιλαμβάνουν:
α) Τήρηση της Αρχής της Μη Διάκρισης: Κάθε επένδυση πρέπει να συμμορφώνεται με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, ο οποίος απαγορεύει ρητά τις διακρίσεις λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού.
β) Συμμόρφωση με την Εργατική Νομοθεσία: Οι επιχειρήσεις δεσμεύονται να τηρούν τον Ν. 4443/2016 και τον Ν. 3304/2005, οι οποίοι απαγορεύουν τις διακρίσεις στην απασχόληση και την εργασία, συμπεριλαμβανομένων αυτών που αφορούν τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου.
γ) Προώθηση της Ισότητας: Σε πολλά προγράμματα, ειδικά του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ+), η προώθηση της ισότητας και η καταπολέμηση του αποκλεισμού ευάλωτων ομάδων αποτελούν κριτήριο επιλεξιμότητας ή βαθμολόγησης της πρότασης.
δ) Δήλωση Πολιτικής για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα: Στο πλαίσιο του νέου ΕΣΠΑ, η Ελλάδα έχει εκδώσει συγκεκριμένη Δήλωση Πολιτικής που διασφαλίζει ότι όλα τα έργα σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, στα οποία περιλαμβάνονται και αυτά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
ε) Diversity Label (Σήμα Διαφορετικότητας): Προαιρετικά, μέσω του Ν. 4837/2021, ενθαρρύνονται οι επιχειρήσεις να υιοθετούν πολιτικές συμπερίληψης, κάτι που συχνά μοριοδοτείται θετικά σε συγκεκριμένες προσκλήσεις χρηματοδότησης.
Εν κατακλείδι, ενώ ο όρος «ΛΟΑΤΚΙ» μπορεί να μην αναγράφεται αυτολεξεί στο σώμα κάθε σύμβασης, η γενική ρήτρα περί μη διάκρισης και σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων καλύπτει πλήρως τη συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα και η παραβίασή της μπορεί να οδηγήσει σε κυρώσεις ή επιστροφή της χρηματοδότησης.
Υπενθυμίζουμε ότι η θρησκεία και οι πεποιθήσεις περιλαμβάνονται ρητά στις απαγορευμένες διακρίσεις σύμφωνα με την ελληνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία (Ν. 4443/2016 και Οδηγία 2000/78/ΕΚ).
Αυτό σημαίνει ότι ο φορέας υλοποίησης (η Εκκλησία, η Μονή ή η Ιερά Κοινότητα) δεσμεύεται τυπικά και ουσιαστικά να μην ασκεί διακρίσεις λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου ή θρησκείας και πεποιθήσεων στο πλαίσιο του έργου (π.χ. προσλήψεις εργατών, επιλογή αναδόχων).
Ειδικά για το Άγιον Όρος, είναι γνωστό ότι για πρόσφατα έργα έχουν εγκριθεί κονδύλια ύψους άνω των 100 εκατ. ευρώ για την αποκατάσταση κτιρίων, δικτύων και λιμανιών. Οι συμβάσεις αυτές περιέχουν τη Δήλωση Πολιτικής για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα, η οποία καλύπτει και τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας ως μέρος της γενικής προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ωστόσο, πρέπει θετικά να επισημανθεί και το Ειδικό Καθεστώς του Αγίου Όρους (Άβατο). Έτσι, παρά τις οριζόντιες ρήτρες της ΕΕ, το Άγιο Όρος απολαμβάνει ειδικές εξαιρέσεις βάσει του Άρθρου 105 του Συντάγματος και της Συνθήκης Προσχώρησης της Ελλάδας στην ΕΕ (Κοινή Δήλωση αρ. 4). Αυτό επιτρέπει τη διατήρηση του «Αβάτου» (αποκλεισμός γυναικών), το οποίο θεωρείται νόμιμη εξαίρεση από τις αρχές περί ισότητας φύλου για λόγους θρησκευτικής ελευθερίας και παράδοσης.
Έχουν υποβληθεί επανειλημμένα ερωτήσεις στο Ευρωκοινοβούλιο (π.χ. από τον ευρωβουλευτή Gianni Vattimo το 2001) που υποστηρίζουν ότι η απαγόρευση εισόδου στις γυναίκες παραβιάζει την αρχή της ισότητας και της ελεύθερης κυκλοφορίας, ειδικά εφόσον το Άγιο Όρος λαμβάνει κοινοτικά κονδύλια για τη συντήρησή του.
Όμως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα δικαστήρια αναγνωρίζουν το ειδικό καθεστώς του Αγίου Όρους (βάσει της Κοινής Δήλωσης αρ. 4 της Συνθήκης Προσχώρησης της Ελλάδας), θεωρώντας ότι το Άβατο προστατεύεται για λόγους θρησκευτικής ελευθερίας και παράδοσης, υπερισχύοντας των γενικών κανόνων περί μη διάκρισης λόγω φύλου.
2.- Συνέπειες, αν δεν υπάρξει συμμόρφωση
Οι όροι αυτοί δεν είναι τυπικοί. Είναι ουσιαστικοί. Και η παραβίασή τους συνεπάγεται κυρώσεις, ακόμη και επιστροφή των χρημάτων.
Έτσι, στο πλαίσιο των προγραμμάτων ΕΣΠΑ και του Ταμείου Ανάκαμψης, η παραβίαση των παραπάνω οριζόντιων αρχών (όπως ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η μη διάκριση) ενεργοποιεί έναν αυστηρό μηχανισμό ελέγχου.
Για τα εκκλησιαστικά έργα που χρηματοδοτούνται είτε στο Άγιο Όρος είτε εκτός Αγίου Όρους, οι προβλεπόμενες κυρώσεις σε περίπτωση καταγγελίας ή διαπίστωσης παραβίασης είναι οι εξής:
α) Δημοσιονομική Διόρθωση (Επιστροφή Χρημάτων): Εάν αποδειχθεί ότι ο δικαιούχος (π.χ. μια Μονή) παραβίασε τις αρχές περί μη διάκρισης κατά την εκτέλεση του έργου (π.χ. σε προσλήψεις προσωπικού ή ανάθεση συμβάσεων), η Διαχειριστική Αρχή μπορεί να επιβάλει την ολική ή μερική επιστροφή της χρηματοδότησης ως «αχρεωστήτως καταβληθείσα».
β) Διακοπή Χρηματοδότησης: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει το δικαίωμα να αναστείλει τις πληρωμές προς το συγκεκριμένο κράτος-μέλος ή το συγκεκριμένο πρόγραμμα, εάν κριθεί ότι δεν διασφαλίζεται ο σεβασμός του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων ΛΟΑΤΚΙ+).
γ) Αποκλεισμός από Μελλοντικά Προγράμματα: Μια σοβαρή παραβίαση των όρων της σύμβασης μπορεί να οδηγήσει στον προσωρινό ή μόνιμο αποκλεισμό του φορέα από μελλοντικές προσκλήσεις χρηματοδότησης.
δ) Διοικητικές και Ποινικές Κυρώσεις: Πέρα από τα οικονομικά μέτρα, εάν η διάκριση συνιστά παραβίαση της εργατικής νομοθεσίας (Ν. 4443/2016), επιβάλλονται πρόστιμα από την Επιθεώρηση Εργασίας ή την Αρχή Διαφάνειας.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε μοναστήρι ή εκκλησιαστικός φορέας που εντάσσεται σε τέτοια προγράμματα: δεν λαμβάνει απλώς χρήματα. Αποδέχεται ένα πλαίσιο.
3.- Το κρίσιμο σημείο: ουδετερότητα ή κατεύθυνση;
Θεωρητικά, οι όροι αυτοί παρουσιάζονται ως «ουδέτεροι»: ποιος μπορεί να είναι κατά της ισότητας ή της μη διάκρισης;
Στην πράξη όμως, οι έννοιες αυτές δεν είναι ουδέτερες. Εντάσσονται σε ένα συγκεκριμένο ιδεολογικό και πολιτικό πλαίσιο, το οποίο διαμορφώνεται σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και διεθνών ελίτ. Και αυτό το πλαίσιο: δεν περιορίζεται στην αποφυγή αδικιών, αλλά τείνει να κανονικοποιεί συγκεκριμένες αντιλήψεις για τον άνθρωπο, το φύλο και την ανθρώπινη φύση. Αυτό το πλαίσιο οριοθετείται από τις επιδιώξεις μιας ατζέντας και εν προκειμένω της woke ατζέντας.
4.- Η σιωπηλή μετατόπιση
Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα και είναι βαθύ.
Όταν ένα εκκλησιαστικό ίδρυμα αποδέχεται αυτούς τους όρους, λειτουργεί εντός αυτού του πλαισίου και προσαρμόζει πρακτικές για να μην συγκρουστεί με αυτό, τότε, έστω και άθελά του, συμβάλλει στη σταδιακή εμπέδωση αυτής της κατεύθυνσης.
Όχι με διακηρύξεις. Αλλά με συμμετοχή. Και η συμμετοχή, πολλές φορές, είναι πιο ισχυρή από τη ρητορική.
5.- Το θεολογικό όριο
Η Εκκλησία, και πολύ περισσότερο τα μοναστήρια, δεν είναι απλοί οργανισμοί.
Δεν υπάρχουν για να διαχειρίζονται έργα. Υπάρχουν για να υπηρετούν την αλήθεια. Και η ορθόδοξη παράδοση είναι σαφής σε θεμελιώδη ζητήματα ανθρωπολογίας και ήθους.
Όταν λοιπόν εισάγονται, έστω έμμεσα, πλαίσια που αντιμετωπίζουν κάθε σεξουαλική επιλογή ως ισοδύναμη, προωθούν ακόμη την κανονικοποίηση πρακτικών ασύμβατων με την εκκλησιαστική διδασκαλία, τότε τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί ένα πνευματικό ίδρυμα να συμμετέχει σε ένα τέτοιο πλαίσιο χωρίς να αλλοιώνεται;
6.- Το μεγάλο λάθος: «ο καλός σκοπός»
Συχνά προβάλλεται το επιχείρημα: «παίρνουμε τα χρήματα για καλό σκοπό».
Αλλά η ιστορία της Εκκλησίας διδάσκει κάτι διαφορετικό: Ο καλός σκοπός δεν αγιάζει κάθε μέσο. Αντίθετα, πολλές φορές: το μέσο είναι αυτό που αλλοιώνει τον σκοπό.
7.- Η κραυγαλέα αντίφαση
Την ίδια στιγμή που εκκλησιαστικοί θεσμοί, Ιερά Σύνοδος, Άγιον Όρος, διακηρύσσουν (και ορθώς) δημόσια την αντίθεσή τους στον ομόφυλο γάμο και στην ομόφυλη γονεϊκότητα, υπερασπιζόμενοι την ορθόδοξη ανθρωπολογία, παρατηρείται ένα παράδοξο που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Οι ίδιοι αυτοί φορείς προσφεύγουν σε ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδότησης, αποδεχόμενοι συμβατικά ένα πλαίσιο που περιλαμβάνει την πλήρη προστασία των δικαιωμάτων αυτών.
Η αντίφαση είναι προφανής. Από τη μία, διακηρύσσεται η θεολογική αλήθεια. Από την άλλη, υπογράφεται η συμμόρφωση σε ένα διαφορετικό κανονιστικό πλαίσιο.
8.- Δεν είναι άγνοια, είναι επιλογή
Δεν μπορεί πλέον να υποστηριχθεί σοβαρά ότι αυτό γίνεται από άγνοια.
Οι όροι είναι γνωστοί. Οι δεσμεύσεις σαφείς. Οι συνέπειες συγκεκριμένες.
Άρα το ερώτημα τίθεται ευθέως: γίνεται αυτή η αποδοχή εν γνώσει; Και αν ναι, τότε το πρόβλημα δεν είναι διοικητικό. Είναι πνευματικό και ηθικό.
9.- Η λεπτή γραμμή της υποκρισίας
Όταν κάποιος διακηρύσσει κάτι ως αλήθεια, αλλά στην πράξη αποδέχεται πλαίσια που το αναιρούν ή το υπονομεύουν, τότε δεν έχουμε απλώς αντίφαση. Έχουμε υποχώρηση.
Και σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουμε κάτι ακόμη πιο βαρύ: μια μορφή θεσμικής υποκρισίας. Διότι δεν μπορείς να ομολογείς την αλήθεια με λόγια και να την αναιρείς με υπογραφές.
10.- Η παγίδα του χρήματος
Το χρήμα δεν είναι ουδέτερο. Κουβαλά όρους, προϋποθέσεις, κατευθύνσεις.
Και όταν αυτά γίνονται αποδεκτά χωρίς διάκριση, τότε αρχίζει μια αργή αλλά πραγματική μετατόπιση. Όχι απαραίτητα στη διδασκαλία, αλλά στη στάση, στη σιωπή, στην ανοχή.
11.- Μια αναγκαία αφύπνιση
Τα μοναστήρια και τα εκκλησιαστικά ιδρύματα οφείλουν να σταθούν με ιδιαίτερη προσοχή απέναντι σε αυτές τις επιλογές. Όχι από φοβία. Αλλά από συνείδηση αποστολής.
Γιατί αν χαθεί η διάκριση, τότε εύκολα μπορεί να χαθεί και το μέτρο. Τα χρήματα δεν πρέπει ποτέ να μας κάνουν να ξεχνάμε Ποιον υπηρετούμε.
[1] https://aktines.blogspot.com/2026/04/blog-post_58.html#more
Εκκλησία και Θεολογία
Εμφανίσεις: 1431
Ο Οικουμενικός, η Μόσχα και το σχίσμα του 21ου αιώνα στην προοπτική της «Τρίτης Ρώμης»
Με αφορμή την επίθεση SVR κατά του Οικ. Πατριάρχη
Γεώργιος Αποστολάκης, αντιπρόεδρος ΑΠ ε.τ.
Α.- Κανονικότητα, πνευματικό τραύμα και γεωπολιτική εξουσία στην Ορθοδοξία
Η πρόσφατη, ιδιαίτερα οξεία επίθεση ρωσικών κρατικών κύκλων κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη δεν είναι ένα απλό επικοινωνιακό επεισόδιο. Αποτελεί σύμπτωμα ενός βαθύτερου ρήγματος: ενός σχίσματος που διατρέχει σήμερα την Ορθοδοξία και το οποίο δεν είναι μόνο κανονικό ή γεωπολιτικό, αλλά βαθιά πνευματικό.
Η Μόσχα κατηγορεί το Φανάρι ότι «διαλύει το σώμα της Εκκλησίας» και ότι λειτουργεί ως όργανο δυτικών συμφερόντων. Το Φανάρι, από την πλευρά του, υπερασπίζεται τον ιστορικό και κανονικό του ρόλο. Αν όμως μείνουμε σε αυτή τη διπολική αντιπαράθεση, χάνουμε το ουσιώδες: το τίμημα που ήδη πληρώνει η εκκλησιαστική ενότητα.
Β.- Γιατί «τώρα» η επίθεση της SVR;
Το timing ταιριάζει πολύ με μια άμεση ρωσική αντίδραση σε εξελίξεις που απειλούν την «κανονική επικράτεια» της Μόσχας, ειδικά στη Βαλτική:
- Εσθονία: έχουν υπάρξει νομοθετικές/θεσμικές κινήσεις που στόχο έχουν να κοπούν οι δεσμοί της Εσθονικής Εκκλησίας (υπό Μόσχα) από το Πατριαρχείο Μόσχας, με επιχείρημα την εθνική ασφάλεια.
- Λιθουανία: από το 2024 έχει προχωρήσει η ίδρυση/εγκατάσταση Εξαρχίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ως παράλληλη εκκλησιαστική δομή έναντι της ρωσικής δικαιοδοσίας στη χώρα.
- Λετονία: από το 2022–2023 υπάρχει νομική/θεσμική κατεύθυνση «de jure ανεξαρτησίας» της εκεί Εκκλησίας από εξωτερικό κέντρο.
Με απλά λόγια: η Μόσχα βλέπει να χάνει έδαφος στη Βαλτική (και δυνητικά αλλού), όχι μόνο «εκκλησιαστικά», αλλά ως δίκτυο επιρροής. Και η SVR (Ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών) μιλά σαν να κάνει «προληπτικό χτύπημα» απονομιμοποίησης του Φαναρίου πριν παγιωθούν νέες πραγματικότητες.
Παράλληλα, στο ίδιο πακέτο η SVR «πετάει» και Μαυροβούνιο/Σερβία (αυτοκεφαλία στην «μη αναγνωρισμένη» Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαυροβουνίου), κάτι που λειτουργεί ως σήμα προς τη Σερβική Εκκλησία: «κοίτα τι έρχεται, αν δεν σταθείς με εμάς».
Γ.- Η Ουκρανία ως σημείο καμπής
Η παραχώρηση αυτοκεφαλίας στην Ουκρανία το 2018 αποτέλεσε το καθοριστικό σημείο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο επικαλέστηκε ιστορικές και κανονικές ερμηνείες για το ρόλο του Φαναρίου ως υπερκείμενης εκκλησιαστικής αρχής αρμόδιας για τη απονομή αυτοκεφαλιών. Όμως, οι ερμηνείες αυτές αμφισβητήθηκαν σοβαρά και τεκμηριωμένα.
Διακεκριμένοι θεολόγοι και ιεράρχες επεσήμαναν ότι η Ουκρανία ανήκε επί αιώνες στη δικαιοδοσία της Μόσχας και ότι μια τόσο κρίσιμη απόφαση χωρίς πανορθόδοξη συναίνεση ενείχε τον κίνδυνο σχίσματος. Χαρακτηριστική υπήρξε η προειδοποίηση του +Αναστασίου Αλβανίας, ο οποίος είχε προειδοποιήσει ότι η μονομερής χορήγηση αυτοκεφαλίας, χωρίς πανορθόδοξη συναίνεση, δεν είναι αυτονόητη και εγκυμονεί τον κίνδυνο βαθιάς και διαρκούς διαιρέσεως της Ορθοδοξίας.
Η εξέλιξη επιβεβαίωσε τους φόβους: διακοπή ευχαριστιακής κοινωνίας, θεσμική πόλωση και μια Ορθοδοξία διαιρεμένη.
Δ.- Γεωπολιτική: υπαρκτή αλλά όχι πλήρης εξήγηση
Η αυτοκεφαλία είχε αναμφίβολα γεωπολιτικό αποτέλεσμα. Αποδυνάμωσε τη ρωσική επιρροή στην Ουκρανία και ενίσχυσε τη δυτική στρατηγική. Οι ΗΠΑ και άλλες δυτικές δυνάμεις το χαιρέτισαν δημόσια στο πλαίσιο της θρησκευτικής ελευθερίας και της εθνικής κυριαρχίας.
Φυσικά μόνο αυτό δεν αρκεί για δεχθεί κανείς ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ενήργησε κατ’ εντολήν ξένων κέντρων. Υπάρχει όμως σαφώς σύμπτωση συμφερόντων και αυτό αρκεί για να φορτίσει πολιτικά την απόφαση. Αποδεικνύεται έτσι κάτι πιο σύνθετο: ότι μια εκκλησιαστική πράξη, χωρίς πανορθόδοξη συναίνεση, γίνεται ευάλωτη στην πολιτική εργαλειοποίηση.
Η Μόσχα και η πολιτικοποίηση της Εκκλησίας
Η ρωσική κριτική δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως αμιγώς πνευματική. Ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος έχει ταυτιστεί με το ιδεολόγημα του «Ρωσικού Κόσμου» και λειτουργεί ως θεολογικός πυλώνας της κρατικής πολιτικής του Βλαντίμιρ Πούτιν. Έτσι, το ουκρανικό ζήτημα δεν αντιμετωπίστηκε μόνο ως εκκλησιαστικό πρόβλημα, αλλά ως υπαρξιακή απειλή για τη ρωσική εκκλησιαστική αυτοαντίληψη.
Άρα τι είναι ο «πόλεμος» κατά του Οικουμενικού; Κατά τη γνώμη μου είναι κυρίως:
- Άμυνα/αντεπίθεση επιρροής: φοβούνται περαιτέρω απώλειες σε Βαλτική και πιθανές αλυσιδωτές κινήσεις σε άλλες χώρες.
- Προληπτική απονομιμοποίηση: όταν μια υπηρεσία πληροφοριών σε αποκαλεί «αντίχριστο» και σε δένει με «νεοναζί/MI6», δεν στοχεύει σε θεολογική συζήτηση. Στοχεύει σε κοινό, συμμάχους και ουδέτερους, για να τους κάνει να μην αγγίξουν το «Φανάρι».
- Μήνυμα προς Σερβία και άλλους: το Μαυροβούνιο μπαίνει ως «φόβητρο» για να συσπειρωθούν εκκλησίες γύρω από τη Μόσχα.
Έχει σχέση με την «Τρίτη Ρώμη»;
Η «Τρίτη Ρώμη» είναι ιστορικό-ιδεολογικό υπόστρωμα που εύκολα μετατρέπεται σε αξίωση πρωταγωνιστικού ρόλου της Μόσχας στον ορθόδοξο κόσμο. Ακόμη και ευρωπαϊκές αναλύσεις σημειώνουν ότι η σύγχρονη ρωσική εκκλησιαστική αυτοαντίληψη συνδέεται με εικόνα της Μόσχας ως «Τρίτης Ρώμης» και κέντρο/εγγυητή της «Ρωσικής Ορθοδοξίας».
Από την άλλη, η ίδια η Μόσχα συχνά παρουσιάζει την «Τρίτη Ρώμη» όχι ως «πρωτείο εξουσίας» αλλά ως «μυστική ευθύνη/αποστολή».
Διεκδικεί πλέον η Μόσχα πρωτοκαθεδρία στην πράξη;
Τυπικά, το Πατριαρχείο Μόσχας δεν λέει «εγώ είμαι πρώτος». Στην πράξη όμως, μια σειρά κινήσεων μοιάζουν με de facto ανταγωνισμό προς τον συντονιστικό ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Στο πλαίσιο αυτό:
- 2016: η Ρωσική Εκκλησία δεν συμμετείχε στη Σύνοδο της Κρήτης (Πανορθόδοξη Σύνοδος), υπονομεύοντας μια διαδικασία που συνδέεται ιστορικά με το πρωτείο του Φαναρίου.
- 2018: διέκοψε την ευχαριστιακή κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο λόγω Ουκρανίας. Κίνηση που παγιώνει διπολισμό «Μόσχα vs Φανάρι».
- Αφρική (Εξαρχία): η δημιουργία ρωσικής δομής σε κανονική περιοχή άλλου Πατριαρχείου παρουσιάστηκε ευρέως ως πρωτοφανής κίνηση παράλληλων δικαιοδοσιών, δηλαδή σαν η Μόσχα να συμπεριφέρεται ως υπερ-κέντρο.
Ε.- Το πνευματικό αποτύπωμα της αυτοκεφαλίας: από την κανονική διαφωνία στο ζωντανό σχίσμα
Πέρα από θεσμούς και στρατηγικές, το αποτέλεσμα ήταν ένα πραγματικό σχίσμα. Στην Ουκρανία παγιώθηκαν δύο ορθόδοξες εκκλησιαστικές δομές στον ίδιο χώρο. Η μία, με σαφή κρατική στήριξη, απέκτησε θεσμική υπεροχή. Η άλλη βρέθηκε αντιμέτωπη με πιέσεις, αφαιρέσεις ναών και διώξεις κληρικών.
Από πνευματικής άποψης, αυτό είναι καίριο: Ότι η ενότητα δεν οικοδομείται με νόμους και διοικητικές πράξεις. Όταν η Εκκλησία επιβάλλεται μέσω της πολιτικής εξουσίας, αλλοιώνεται το ευαγγελικό της ήθος. Το σχίσμα παύει να είναι αφηρημένη έννοια και γίνεται καθημερινός πόνος για τους πιστούς.
ΣΤ.- Γιατί αυτό είναι σοβαρό εκκλησιολογικό πρόβλημα
Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο πρόβλημα: η Εκκλησία, που καλείται να είναι χώρος συμφιλίωσης, εμφανίζεται ως πεδίο καταναγκασμού. Και αυτό αποτελεί ήττα όχι μόνο για μία πλευρά, αλλά για την Ορθοδοξία συνολικά.
Η Ορθοδοξία δεν αντιλαμβάνεται την ενότητα ως διοικητική ρύθμιση αλλά ως ευχαριστιακή και πνευματική κοινωνία. Όταν δύο επίσκοποι διεκδικούν την ίδια έδρα, δύο «εκκλησίες» τελούν χωριστά μυστήρια στον ίδιο χώρο, και η μία επικαλείται την κρατική ισχύ για να επιβληθεί σε βάρος της άλλης, τότε η Εκκλησία παύει να είναι χώρος συμφιλίωσης και μετατρέπεται σε πεδίο σύγκρουσης.
Εδώ βρίσκεται και το πιο βαρύ πνευματικό φορτίο της απόφασης: ακόμη κι αν υπήρχαν κανονικά επιχειρήματα, το αποτέλεσμα ήταν η διάρρηξη της εκκλησιαστικής ειρήνης. Αυτό ακριβώς ήταν που φοβόταν και προειδοποιούσε ο Αναστάσιος Αλβανίας: ότι η απουσία πανορθόδοξης συναίνεσης θα οδηγούσε όχι σε θεραπεία, αλλά σε εμβάθυνση του σχίσματος.
Ζ.- Ποιο είναι το πνευματικό νόημα του σχίσματος;
Εδώ η Ορθοδοξία είναι αμείλικτη – και προς όλες τις πλευρές.
α) Το σχίσμα δεν είναι «δικαίωση». Στην ορθόδοξη θεολογία: το σχίσμα δεν δικαιώνει κανέναν, ακόμη κι αν κάποιος έχει κανονικά επιχειρήματα. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει (σε ελεύθερη απόδοση): «Ούτε το αίμα του μαρτυρίου δεν ξεπλένει το σχίσμα». Δηλαδή: το σχίσμα είναι πνευματική αποτυχία, όχι νίκη.
β) Το σχίσμα είναι ρήξη κοινωνίας, όχι απλώς διαφωνία. Η Εκκλησία δεν είναι ιδεολογική λέσχη ούτε διοικητικός οργανισμός. Είναι ευχαριστιακή κοινωνία. Όταν αυτή σπάει, η αλήθεια παύει να λειτουργεί σωτηριολογικά, η κανονικότητα χάνει το θεραπευτικό της νόημα, και η Εκκλησία κινδυνεύει να μοιάσει με «θεσμό εξουσίας». Γι’ αυτό και το σχίσμα θεωρείται βαρύτερο από αίρεση: η αίρεση πληγώνει την αλήθεια, το σχίσμα πληγώνει την αγάπη.
γ) Το πνευματικό μήνυμα του σημερινού σχίσματος. Αν το δούμε με πνευματικούς όρους (και όχι προπαγανδιστικούς), το σχίσμα λέει κάτι σκληρό σε όλους. Στο Φανάρι, ότι η κανονική εξουσία χωρίς συναίνεση γίνεται εξουσία χωρίς ειρήνη. Στη Μόσχα, ότι η υπεράσπιση της «κανονικής επικράτειας» με κρατική ισχύ ακυρώνει το Ευαγγέλιο. Σε όλους μας, ότι η Εκκλησία, όταν μπαίνει στη λογική γεωπολιτικών νικών, χάνει την πνευματική της μαρτυρία.
Ποιος χρεώνεται λοιπόν το σχίσμα; Η ευθύνη δεν είναι συμμετρική, αλλά πραγματική.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο φέρει την πρωτογενή θεσμική ευθύνη, καθώς προχώρησε μονομερώς σε πράξη πανορθόδοξης εμβέλειας και ενώ γνώριζε ότι σημαντικό μέρος της Ορθοδοξίας δεν το αποδεχόταν.
Η Μόσχα φέρει τη δευτερογενή και κλιμακωτή ευθύνη, καθώς επέλεξε τη διακοπή ευχαριστιακής κοινωνίας, γενίκευσε τη ρήξη και τη συνέδεσε άμεσα με κρατική, εθνική και πολεμική ρητορική.
Το ουκρανικό κράτος και οι τοπικοί μηχανισμοί φέρουν βαριά ποιμαντική ευθύνη, μετατρέποντας το σχίσμα σε καταναγκασμό με αφαιρέσεις ναών, διώξεις κληρικών, περιορισμό της εκκλησιαστικής ζωής των αντίθετων.
Με απλά λόγια: το Φανάρι άνοιξε την πληγή, η Μόσχα αρνήθηκε οποιαδήποτε θεραπεία και την έκανε μόνιμη. Στην Ορθοδοξία, όμως, το σχίσμα δεν δικαιώνει κανέναν. Είναι πνευματική αποτυχία όλων.
Η.- Υπάρχει θεολογική οδός εξόδου από το σχίσμα;
Ναι, υπάρχει. Αλλά είναι στενή, επώδυνη και πολιτικά ασύμφορη για όλους. Γι’ αυτό και μέχρι τώρα αποφεύγεται. Η Ορθοδοξία δεν θεραπεύει τα σχίσματα με νίκες, δικαστικές αποφάσεις, ή «τετελεσμένα». Τα θεραπεύει μόνο με μετάνοια, αναστολή ισχύος και κοινή διάκριση.
Για τη θεραπεία πρέπει να πληρωθούν πέντε προϋποθέσεις:
1) Πρώτη προϋπόθεση: αναγνώριση του σχίσματος ως πνευματικής αποτυχίας. Όχι ως «γεωπολιτική αναγκαιότητα», «κανονική δικαίωση» ή «ιστορική επιτυχία». Αλλά ως αποτυχία της Εκκλησίας να διαφυλάξει την ενότητα. Αν καμία πλευρά δεν πει έστω σιωπηρά: «αμαρτήσαμε κατά της ενότητας», τότε δεν υπάρχει εκκλησιαστική λύση, μόνο διπλωματική διαχείριση. Χωρίς αυτό, όλα τα επόμενα είναι προσχήματα.
2) Δεύτερη προϋπόθεση: αναστολή επιβολής – όχι άρση θέσεων. Θεολογικά κρίσιμο σημείο: Η Εκκλησία δεν απαιτεί να αλλάξει αμέσως κανείς άποψη, αλλά απαιτεί να σταματήσει η επιβολή. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι στην Ουκρανία θα γίνει αναστολή κάθε κρατικής πίεσης, πάγωμα αφαιρέσεων ναών, θα εξασφαλιστεί πλήρης ελευθερία ύπαρξης και των δύο εκκλησιαστικών σωμάτων. Αυτό είναι ελάχιστο ευαγγελικό όριο. Χωρίς αυτό: η «ενότητα» θα είναι απλώς επικράτηση.
3) Τρίτη προϋπόθεση: πανορθόδοξη διαδικασία χωρίς προαπαιτούμενο «δικαίωσης». Εδώ βρίσκεται το μεγάλο εμπόδιο. Μια αληθινή πανορθόδοξη σύναξη δεν μπορεί να γίνει αν το Φανάρι προσέρχεται ζητώντας εκ των προτέρων αποδοχή του αυτοκεφάλου, ή η Μόσχα προσέρχεται ζητώντας εκ των προτέρων ακύρωσή του. Η μόνη εκκλησιολογικά σωστή βάση είναι: «ερχόμαστε όχι για να δικαιωθούμε, αλλά για να θεραπευθούμε». Αυτό είναι πνευματικά τεράστιο και πολιτικά επώδυνο.
4) Τέταρτη προϋπόθεση: θεολογική επανεξέταση του ίδιου του μοντέλου εξουσίας. Το σχίσμα έφερε στην επιφάνεια ένα βαθύτερο πρόβλημα: Τι σημαίνει πρωτείο; Τι σημαίνει αυτοκεφαλία; Πότε η κανονικότητα παύει να είναι θεραπεία και γίνεται μηχανισμός ισχύος; Αν αυτά δεν επανεξεταστούν συνοδικά, το πρόβλημα δεν θα λυθεί. Απλώς θα μεταφερθεί αλλού (Βαλτική, Αφρική, Βαλκάνια). Το σημερινό σχίσμα είναι προειδοποίηση, όχι εξαίρεση.
5) Πέμπτη προϋπόθεση: το τελευταίο και δυσκολότερο, μετάνοια χωρίς νικητές. Η Ορθοδοξία γνωρίζει ότι η αλήθεια δεν θριαμβεύει με ήττες άλλων, αλλά με ταπείνωση όλων. Αυτό σημαίνει –ωμά αλλά αληθινά: Το Φανάρι να δεχθεί ότι η μονομέρεια τραυμάτισε την ενότητα. Η Μόσχα να δεχθεί ότι κρατικοποίησε την Εκκλησία. Και οι τοπικές, ανά τον κόσμο, ορθόδοξες εκκλησίες να δεχθούν ότι σιώπησαν για λόγους φόβου ή συμφέροντος. Χωρίς αυτή τη συλλογική μετάνοια, δεν υπάρχει εκκλησιολογική έξοδος, μόνο διαχείριση ενός μόνιμου τραύματος.
Θ.- Υπάρχουν ιστορικά προηγούμενα θεραπείας σχισμάτων;
Ναι. Και μάλιστα σχισμάτων εξίσου πικρών. Κανένα δεν λύθηκε «γρήγορα» ή «καθαρά». Όλα λύθηκαν όταν εγκαταλείφθηκε η λογική της νίκης.
1) Το σχίσμα Φαναρίου – Βουλγαρικής Εκκλησίας (1872–1945)
Η Βουλγαρική Εκκλησία κηρύχθηκε σχισματική το 1872 λόγω του εθνοφυλετισμού. Το σχίσμα κράτησε 73 χρόνια. Το θεράπευσε, όχι η δικαίωση της μίας πλευράς, όχι η πλήρης «μετάνοια» της άλλης, αλλά η κοινή αναγνώριση ότι η διαίρεση είχε καταστεί πνευματικά αβάστακτη. Το Φανάρι αναγνώρισε την αυτοκεφαλία χωρίς να ακυρώσει πλήρως την αρχική του κρίση, και η Βουλγαρική Εκκλησία αποδέχθηκε την αποκατάσταση χωρίς θριαμβολογία. Καμία πλευρά δεν «κέρδισε». Κέρδισε η ενότητα.
2) Το σχίσμα Μόσχας – Γεωργίας (1917–1943)
Η Γεωργιανή Εκκλησία ανακήρυξε αυτοκεφαλία μονομερώς το 1917. Η Μόσχα την αρνήθηκε επί δεκαετίες. Η αποκατάσταση ήρθε, χωρίς να αναιρεθούν πλήρως οι αρχικές θέσεις, εν μέσω γεωπολιτικών πιέσεων (Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος), με σιωπηρή αμοιβαία υποχώρηση. Το σχίσμα έληξε όχι με δικαστική κρίση, αλλά με εκκλησιαστική συγκατάβαση.
3) Το «μικρό αλλά διδακτικό» σχίσμα της Εσθονίας (1996)
Η αντιπαράθεση Φαναρίου–Μόσχας για την Εσθονία οδήγησε σε διακοπή κοινωνίας. Η δοθείσα λύση δεν έλυσε μεν το κανονικό ζήτημα πλήρως, αλλά επέτρεψε τη συνύπαρξη δύο δομών χωρίς αμοιβαίο αποκλεισμό. Η Εκκλησία προτίμησε ειρήνη με ασάφεια, παρά καθαρότητα με ρήξη.
Συμπέρασμα: Η Ορθοδοξία δεν θεραπεύει σχίσματα με απόλυτες λύσεις, αλλά με υπομονή, σιωπηρές υπαναχωρήσεις και κοινή φροντίδα για το σώμα.
Ι.- Ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο σήμερα; (και γιατί δεν είναι θεολογικό)
Το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι τα κανονικά επιχειρήματα. Είναι κάτι βαθύτερο και πιο επικίνδυνο: η ταύτιση της εκκλησιαστικής αλήθειας με την πολιτική επιβίωση.
Θα το πω ωμά. Το Φανάρι φοβάται την υποχώρηση Όχι θεολογικά – υπαρξιακά. Αν φανεί ότι «υποχωρεί», φοβάται ότι θα χάσει τον οικουμενικό/συντονιστικό του ρόλο, θα ακυρωθεί το πρωτείο ευθύνης, θα δημιουργηθεί προηγούμενο αμφισβήτησης. Έτσι, η αυτοκεφαλία της Ουκρανίας γίνεται ζήτημα κύρους, όχι μόνο κανονικότητας.
Η Μόσχα πάλι φοβάται την ήττα. Όχι εκκλησιαστικά – γεωπολιτικά. Η Ουκρανία δεν είναι απλώς «μία Εκκλησία». Είναι ο πυρήνας της ρωσικής εκκλησιαστικής ταυτότητας (Κίεβο = βάπτισμα των Ρως). Υποχώρηση εδώ σημαίνει αποδοχή ότι η «Τρίτη Ρώμη» δεν είναι αυτονόητο κέντρο. Και αυτό είναι αδιανόητο για το σημερινό ρωσικό αφήγημα.
Οι άλλες τοπικές Εκκλησίες φοβούνται το κόστος. Οι περισσότερες τοπικές Εκκλησίες βλέπουν το πρόβλημα, κατανοούν τον κίνδυνο, αλλά σιωπούν. Γιατί; Πολλές οι αιτίες: φόβος ρήξης, οικονομικές εξαρτήσεις, πολιτικές πιέσεις. Η σιωπή αυτή είναι θεολογικά βαρύτατη.
Το τραγικό παράδοξο λοιπόν είναι ότι όλοι μιλούν στο όνομα της Εκκλησίας, αλλά κανείς δεν τολμά το κόστος της Εκκλησίας. Και το κόστος είναι απώλεια κύρους, απώλεια επιρροής, απώλεια ελέγχου. Χωρίς αυτά, όμως δεν υπάρχει σταυρός, άρα ούτε ανάσταση.
ΙΑ.- Καταληκτικός στοχασμός
Το σημερινό σχίσμα δεν είναι απλώς σύγκρουση Φαναρίου και Μόσχας. Είναι καθρέφτης. Δείχνει τι συμβαίνει όταν η κανονικότητα αποσπάται από την αγάπη και η αλήθεια από την ενότητα. Στην ορθόδοξη παράδοση, το σχίσμα δεν ξεπερνιέται με δικαίωση αλλά με μετάνοια. Όχι ατομική μόνο, αλλά συλλογική. Όταν όλοι δεχθούν να χάσουν κάτι – κύρος, έλεγχο, βεβαιότητες – τότε μόνο μπορεί να ξαναγεννηθεί η κοινωνία. Μέχρι τότε, το σχίσμα παραμένει ανοιχτή πληγή. Και ίσως, όσο οδυνηρό κι αν είναι, αυτή η πληγή να είναι η τελευταία υπενθύμιση ότι η Εκκλησία υπάρχει όχι για να κυβερνά τον κόσμο, αλλά για να τον θεραπεύει.
Εκκλησία και Θεολογία
Εμφανίσεις: 1289
Η εικόνα του Αγίου Στεφάνου είναι στην Ι.Μ. Κωνσταμονίτου Α.Ο. Είναι από την εποχή της εικονομαχίας. Ήταν στα Ιεροσόλυμα και ήλθε στο Α.Ο. κατά την περίοδο του Αλεξίου του Κομνηνού.
Σε έναν κόσμο που συχνά καμαρώνει για τη λογική του, αλλά ξεχνά την καρδιά του, η ζωή και το μαρτύριο του Αγίου Στεφάνου του Πρωτομάρτυρος έρχονται σαν κραυγή και παρηγοριά μαζί. Κραυγή απέναντι στην αυτάρκεια του νου που απορρίπτει το μυστήριο του Θεού, και παρηγοριά για τον σύγχρονο άνθρωπο που, παρ’ όλη τη γνώση του, νιώθει άδειος, κουρασμένος, μόνος.
Ο Άγιος Στέφανος δεν ήταν ένας άνθρωπος που πολέμησε με επιχειρήματα ψυχρά και ακονισμένα. Ήταν «πλήρης πίστεως και Πνεύματος Αγίου». Η αλήθεια του δεν γεννήθηκε σε εργαστήρια ιδεών, αλλά μέσα στην κοινωνία με τον Χριστό. Κι όμως, μίλησε με τόλμη. Όχι για να νικήσει τους άλλους, αλλά για να τους αγαπήσει μέχρι τέλους. Αυτό είναι το μεγάλο σκάνδαλο της ζωής του: ότι η αγάπη του δεν σταμάτησε ούτε μπροστά στις πέτρες που τον χτυπούσαν.
Σήμερα, πολλοί νέοι μεγαλώνουν μέσα σε έναν πολιτισμό που τους μαθαίνει να αμφισβητούν τα πάντα, εκτός από την αμφιβολία. Να πιστεύουν στη δύναμη του μυαλού τους, αλλά να ντρέπονται για την ανάγκη της ψυχής τους. Ο Άγιος Στέφανος στέκεται απέναντι σε αυτή τη λογικοκρατία όχι ως εχθρός της λογικής, αλλά ως μάρτυρας της υπέρβασής της. Μας θυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν σώζεται μόνο όταν εξηγεί τον κόσμο, αλλά όταν τον αγαπά.
Το πιο συγκλονιστικό μήνυμα του μαρτυρίου του δεν είναι ο θάνατός του, αλλά η συγχώρεση. «Κύριε, μη στήσης αυτοίς την αμαρτίαν ταύτην». Σε μια εποχή οργής, διαδικτυακών λιθοβολισμών και εύκολης καταδίκης, αυτά τα λόγια είναι επαναστατικά. Μιλούν για μια ελευθερία που δεν εξαρτάται από likes, επιβεβαίωση ή δικαίωση, αλλά από την εμπιστοσύνη στον Θεό.
Για τον νέο άνθρωπο που πονά, που ψάχνει νόημα, που φοβάται να πιστέψει μήπως πληγωθεί, ο Άγιος Στέφανος ψιθυρίζει: μη φοβηθείς να αγαπήσεις. Η πίστη δεν είναι φυγή από τον κόσμο, αλλά τρόπος να σταθείς μέσα του χωρίς να χάσεις την ψυχή σου. Και ίσως, μέσα στον θόρυβο της εποχής μας, αυτό το μαρτύριο της αγάπης να είναι η πιο αναγκαία αλήθεια.
- Στον απόηχο της «συμπροσευχής» και της «αγάπης» Οικουμενικού Πατριάρχη και Πάπα. Τι θα έκανε ο Άγιος Νικόλαος αν ζούσε σήμερα και ήταν αυτός Οικουμενικός Πατριάρχης;
- Aνοικτὴ Ἐπιστολὴ στὸν Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Σταγῶν καὶ Μετεώρων Κύριο Θεόκλητο
- ΕΙΚΟΣΙΤΕΣΣΑΡΕΣ ΧΑΙΡΕΤΙΣΤΗΡΙΟΙ ΟΙΚΟΙ ΕΙΣ ΤΟΝ ΟΣΙΟΝ ΠΑΤΕΡΑ ΗΜΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΝ ΓΚΑΓΚΑΣΤΑΘΗΝ,
- ΚΑΝΩΝ ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΟΣΙΟΝ ΠΑΤΕΡΑ ΗΜΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΝ ΓΚΑΓΚΑΣΤΑΘΗΝ
- Επιμέλεια κειμένου Βαξεβανίδης Νίκος - Η οργή και η αγανάκτηση των χριστιανών
- Έχει λόγους όμως, ο διάβολος να βάζει τους ανθρώπους να βλασφημούν τον Ιησού Χριστό.
- Ἡ πνευματικὴ θύελλα τῆς Πανθρησκείας. Φαινόμενο των εσχάτων και σημείο αποστασίας.
- + π. Ιουστίνος Πίρβου: Ήρθε η στιγμή που δεν έχουμε πια διοικητή ...
- Χαιρετισμός Γέροντος Αθανασίου Μετεωρίτου στην ημερίδα της ΕΜΠ για το κοινό πασχάλιο με αναφορές στο καταχρηστικό πρωτείο εξουσίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου
- Δημ. Τσελεγγίδης: Όσοι δεχθούν το χάραγμα, θά έχουν τη σκότωση τού νοός
- Γέροντα αν κάποιος δεχθεί το σφράγισμα από άγνοια;
- ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΣΤΙΑΣ ΠΑΤΕΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΠΑΣΧΑΛΙΟ
- Ο Άγιος Πορφύριος για τις κατάρες.
- Δημ. Τσελεγγίδης: «Δεν θέλει ο Εωσφόρος να υπάρχει ο Σταυρός γιατί είναι Το Σύμβολο της ήττας, του εξευτελισμού του. Του άδειασε τον Άδη.»
- Δημήτριος Τσελεγγίδης: «Ὁ Θεός Λόγος καί “οἱ λόγοι τῶν ὄντων”»
- Ἀρχιμ. Ἀθανασίου Ἀναστασίου: Ἡ πορεία τῶν διαθρησκειακῶν διαλόγων Τό ἀφήγημα τῶν ἀβρααμικῶν θρησκειῶν
- Ἀρχιμ. Ἀθανασίου Ἀναστασίου: ΜΕΓΑ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ !
- Ἀρχιμ. Ἀθανάσιος Ἀναστασίου: Ἡ πορεία τῶν διαθρησκειακῶν διαλόγων καί ἡ σχετικοποίηση τῆς ὀρθοδόξου πίστεως
